ललितपुर । पृथ्वी राजमार्ग अवरुद्ध भएपछि काठमाडौँ उपत्यका र हेटौँडाबीचको वैकल्पिक मार्गका रूपमा प्रयोगमा आएको कान्ति लोकपथ यतिबेला आफैँ समस्याको चपेटामा परेको छ । साँघुरो र निर्माणाधीन सडकमा मालवाहक सवारीसाधनको चाप बढेपछि आवागमन प्रभावित हुनुका साथै सडकको स्तरोन्नति र नियमित मर्मतसम्भारमा समेत चुनौती थपिएको छ ।
धादिङको बेनीघाट रोराङ गाउँपालिका–७ कृष्णभीरमा भदौ १४ गते त्रिशूली नदीमा आएको बाढीले सडक कटान गरेपछि पृथ्वी राजमार्गको काठमाडौँ–मुग्लिन खण्ड अवरुद्ध छ । वैकल्पिक ट्र्याक खोलिए पनि नियमित यातायात सहज हुन अझै समय लाग्ने देखिएपछि हेटौँडाबाट त्रिभुवन राजपथ हुँदै मालवाहक तथा यात्रुवाहक सवारीसाधन काठमाडौँ भित्र्याउने र उपत्यकाबाट खाली मालवाहक सवारीसाधन कान्ति लोकपथ हुँदै हेटौँडा पठाउने व्यवस्था गरिएको छ ।
यससँगै सामान्य अवस्थामा दैनिक सीमित सवारीसाधन सञ्चालन हुने कान्ति लोकपथमा अहिले ठूला ट्रक तथा कन्टेनरको चाप ह्वात्तै बढेको छ । सडकको कमजोर अवस्था, नियमित पहिरो र एकतर्फी ट्र्याकका कारण सवारीसाधनले ठाउँ–ठाउँमा लामो समय जाम खेप्नुपरेको छ ।
निर्माणाधीन सडकमा बढ्दो चाप
ललितपुरको गोदावरी नगरपालिका–६ टीकाभैरवदेखि मकवानपुरको भीमफेदी गाउँपालिकासम्म फैलिएको कान्ति लोकपथको विभिन्न खण्डमा अहिले पनि सडक विस्तार, पहाड कटान र पहिरो नियन्त्रणका काम भइरहेका छन् । उपत्यकाबाट बाहिरिने सवारीसाधन एकान्तकुना हुँदै टीकाभैरव पुगेर कान्ति लोकपथमार्फत हेटौँडा जाने गरेका छन् ।
कान्ति लोकपथ योजनाका सुपरभाइजर माधवप्रसाद घिमिरेका अनुसार गोदावरी गाउँपालिकाको बिर्खेधारादेखि बागमती गाउँपालिकाका विभिन्न स्थानसम्म सडकमा अवरोध छन् । भालुखोला, कार्कीबास, काल्चे, टाकुर्से, पाङ्दुर र भान्सेखोलालगायतका क्षेत्रमा पहिरो तथा साँघुरो सडकका कारण सवारी आवागमन प्रभावित हुँदै आएको छ ।
‘बागमती गाउँपालिका–३ का भालुखोला, कार्कीबास, छपेलीनजिकको काल्चे पहिरो, टाकुर्से र पाङ्दुर सडकका प्रमुख अवरोध हुन्,’ घिमिरेले भन्नुभयो, ‘भान्सेखोलामा एकतर्फी ट्र्याक भएकाले ठूला सवारीसाधन केही समय लाइनमा बस्नुपर्ने बाध्यता छ ।’
पाङ्दुरमा करिब ८०० मिटर सडक पार गर्न २५ मिनेटदेखि आधा घण्टासम्म लाग्ने गरेको उनले बताए ।
अहिले कान्ति लोकपथमा दैनिक दुई हजार ५०० देखि तीन हजारसम्म १२, १४ र १६ चक्के मालवाहक सवारीसाधन गुड्ने गरेको उनको भनाइ छ ।
‘रातभरि पुरेको सडक दिनभरिमा फेरि भत्किसकेको हुन्छ,’ घिमिरेले भने, ‘सवारीसाधनको चाप अत्यधिक बढेकाले सडक मर्मत र निर्माणको काम गर्नसमेत कठिन भएको छ ।’
बागमती गाउँपालिकाको तामाखानीमा करिब ६५ मिटर सडकखण्डमा चट्टान कटानको काम जारी छ । उक्त स्थानमा सडक साँघुरो भएकाले सवारीसाधनले केही दूरी पार गर्न पनि लामो समय कुर्नुपर्ने अवस्था छ ।
ठूला बस र मालवाहक सवारीसाधनबीच समस्या
कान्ति लोकपथको अधिकांश भाग निर्माणाधीन र साँघुरो भएकाले ठूला यात्रुवाहक बस सञ्चालनमा समेत समस्या देखिएको छ । विशेषगरी रात्री बस र मालवाहक सवारीसाधन एकैपटक गुड्दा सडकमा जाम हुनुका साथै ठोक्किने जोखिम बढेको योजनाका सुपरभाइजर घिमिरेले बताए ।
‘नियमित पहिरो जाने क्षेत्रबाहेक सडकको अवस्था कतिपय ठाउँमा राम्रो छ । तर एकतर्फी सडक भएकाले सवारीसाधन जाममा बस्नुपर्छ,’ उनले भने, ‘रात्री बसका कारण मालवाहक सवारीसाधनले पनि समस्या भोग्नुपरेको छ ।’
घिमिरेका अनुसार कान्ति लोकपथलाई सरकारले सामान्य अवस्थामा पर्याप्त प्राथमिकता नदिने, तर मुख्य राजमार्ग अवरुद्ध भएपछि मात्र वैकल्पिक मार्गका रूपमा सम्झिने गरेको छ । उनले ११ वर्षदेखि कान्ति लोकपथ योजनामा सुपरभाइजरका रूपमा काम गर्दै आएका छ ।
‘सरकारले आपत् वा सङ्कट पर्दा मात्र यो सडक सम्झिन्छ,’ उनले भने, ‘पछिल्लो समय योजनाका लागि एकमुष्ट रु तीन अर्ब बजेट आएको छ । योजनाअनुसार करिब ७० प्रतिशत काम सकिएको छ । तर अहिले सवारीसाधनको चाप बढेकाले काम गर्न समस्या भएको छ ।’
ट्राफिक व्यवस्थापनमा चौबिसै घण्टा निगरानी
कान्ति लोकपथमा बढेको सवारी चाप व्यवस्थापन गर्न काठमाडौँ उपत्यका ट्राफिक प्रहरी कार्यालयले विभिन्न स्थानमा जनशक्ति परिचालन गरेको छ ।
सडकमा अवरोध उत्पन्न भए तत्काल हटाउन भट्टेडाँडा र टीकाभैरवमा २४ घण्टा हेभी इक्युपमेन्ट तयारी अवस्थामा राखिएको कार्यालयका प्रवक्ता प्रहरी उपरीक्षक नरेशराज सुवेदीले जानकारी दिए ।
उनका अनुसार टाखेल, ट्याक्सी पार्क, ढोलाहिटी, टीकाभैरव फूलबारी, टीकाभैरव बजार, तीनपाने र भट्टेडाँडालगायतका स्थानमा ट्राफिक प्रहरी परिचालन गरिएको छ ।
‘भदौ १० गते भोटेकोशीमा बाढी आउनुअघि यो सडकमा दैनिक एक सयको हाराहारीमा सवारीसाधन गुड्ने गरेका थिए,’ सुवेदीले भने , ‘बाढीपछि सवारी चाप बढेर एकै दिन एक हजारदेखि एक हजार ५०० सम्म सवारीसाधन गुडेको तथ्याङ्क छ ।’
सवारीसाधन बढे, व्यापार घट्यो
कान्ति लोकपथमा मालवाहक सवारीसाधनको चाप बढे पनि सडक आसपासका व्यवसायीले त्यसको लाभ लिन सकेका छैनन् । यात्रुसहितका सवारीसाधनको तुलनामा खाली ट्रक र कन्टेनर बढी गुड्न थालेपछि होटल तथा पसलको व्यापार घटेको स्थानीय व्यवसायीको भनाइ छ ।
छपेलीमा होटल व्यवसाय गर्दै आउनुभएकी प्रमिला दाहालका अनुसार यसअघि यात्रुसहितका साना सवारीसाधन रोकिने गरेकाले होटलमा ग्राहकको चाप हुने गरेको थियो । अहिले भने ठूला मालवाहक सवारीसाधन गुडे पनि यात्रु नहुँदा व्यापार घटेको छ ।
‘अहिले यो बाटोमा सबै खाली गाडी गुड्छन् । ठूलाठूला गाडी गुडेका छन् तर व्यापार छैन,’ दाहालले भने, ‘एकछिन गाडी रोक्दा पनि जाम हुन्छ । एउटा गाडीमा चालक मात्र हुन्छ । के व्यापार हुनु ’
उनका अनुसार पहिले दैनिक करिब २०० जनालाई खाना खुवाउने होटलमा अहिले पाँचदेखि १० जनासम्मले मात्र खाना खाने गरेका छन् । सवारीसाधनको चाप बढे पनि स्थानीय व्यवसायीको आम्दानी भने घटेको उहाँको भनाइ छ ।
विपद्मा मात्रै होइन, सधैँ प्राथमिकता आवश्यक
ललितपुर क्षेत्र नम्बर १ का प्रतिनिधिसभा सदस्य बुद्धरत्न महर्जनले कान्ति लोकपथलाई सङ्कट पर्दा मात्रै प्रयोग गर्ने वैकल्पिक सडकका रूपमा सीमित गर्न नहुने बताए ।
प्रतिनिधिसभाको बैठकको शून्य समयमा बोल्दै उनले राष्ट्रिय राजमार्गका रूपमा रहेको यस सडकलाई सामान्य अवस्थामा पनि सुरक्षित, व्यवस्थित र सक्षम बनाउन सरकारको ध्यानाकर्षण गराए ।
‘राष्ट्रिय राजमार्गका रूपमा रहेको यस सडकलाई राज्यले सामान्य अवस्थामा पर्याप्त प्राथमिकता दिएको देखिँदैन,’ उनले भने , ‘जब विपत्ति आउँछ र मुख्य सडक अवरुद्ध हुन्छ, तब यही सडकलाई वैकल्पिक मार्गका रूपमा खोल्नुपर्ने अवस्था आउँछ । सङ्कट पर्दा मात्र सम्झिने होइन, सङ्कट आउनुअघि नै यस्ता मार्गलाई सक्षम र सुरक्षित बनाउनु राज्यको दायित्व हो ।’
कान्ति लोकपथको वर्तमान अवस्थाले पनि सांसद महर्जनको भनाइलाई पुष्टि गरेको देखिन्छ । मुख्य राजमार्ग अवरुद्ध हुँदा देशको राजधानी जोड्ने महत्त्वपूर्ण वैकल्पिक मार्गका रूपमा प्रयोग हुने सडकलाई नियमित मर्मत, स्तरोन्नति र पूर्वाधार विकासमार्फत वर्षैभरि भरपर्दो बनाउनु आवश्यक देखिएको छ ।
सात दशक पुरानो ऐतिहासिक मार्ग
ललितपुर र मकवानपुरलाई जोड्ने कान्ति लोकपथ काठमाडौं उपत्यकालाई हेटौंडासँग जोड्ने ऐतिहासिक सडक हो । यसको निर्माण विसं २०१३ देखि सुरु भएको थियो । तत्कालीन राजा महेन्द्रले २०१४ माघ ९ गते सडकको उद्घाटन गरेका छन् ।
ट्र्याक खुलेपछि २०१६ सालमा राजा महेन्द्र आफैं यही मार्ग हुँदै गाडी चलाएर हेटौंडा पुगेको इतिहास छ ।
त्यसै वर्ष आएको पहिरोपछि यो सडकखण्ड करिब ४० वर्षसम्म पूर्ण रूपमा ठप्प भएको थियो । विसं २०५५ मा कोरिया सरकारले अनुदानमा कान्ति लोकपथको विस्तृत आयोजना प्रतिवेदन तयार गर्ने प्रस्ताव अघि बढाएपछि २०५६ सालदेखि डिपिआर डिजाइनको काम सुरु भएको थियो ।
त्यसपछि काठमाडौंलाई हेटौं डासँग जोड्ने वैकल्पिक राजमार्गका रूपमा यसको पुनःनिर्माण, विस्तार र स्तरोन्नतिको काम अघि बढ्यो ।
विसं २०६६ देखि ‘कान्ति लोकपथ आयोजना’मार्फत सडक पुनःनिर्माण, विस्तार तथा स्तरोन्नतिको काम भइरहेको छ । विभिन्न समयमा पहिरो तथा बाढीका कारण सडक अवरुद्ध हुँदै आएपछि सडक सुधारका लागि निरन्तर बजेट विनियोजन हुँदै आएको छ ।
कान्ति लोकपथको ८९ किलोमिटर लम्बाइमध्ये ५१ किलोमिटर मकवानपुर र ३८ किलोमिटर ललितपुरमा पर्छ । अधिकांश भाग कालोपत्र भए पनि पहिरो नियन्त्रण, पहाड कटान र सडक विस्तारको काम भइरहेका स्थानमा करिब चार किलोमिटर सडक अझै कच्ची रहेको छ ।
विसं २०८१ को बाढीले बागमती खोलाको पुल बगाएपछि त्यहाँ बेलिब्रिज जडान गरिएको छ । उक्त पुलको भारवहन क्षमता र सुरक्षालाई ध्यानमा राख्दै हाल कान्ति लोकपथमा खाली मालवाहक सवारीसाधनलाई मात्र सञ्चालनको अनुमति दिइएको छ ।
ऐतिहासिक महत्त्व बोकेको कान्ति लोकपथ अहिले फेरि सङ्कटको सारथि बनेको छ । तर, मुख्य सडक अवरुद्ध हुँदा मात्रै यसको उपयोग खोज्ने प्रवृत्तिले यसको दीर्घकालीन विकास र सुरक्षा ओझेलमा परेको छ । देशको राजधानीलाई तराईसँग जोड्ने वैकल्पिक मार्गका रूपमा कान्ति लोकपथलाई स्थायी रूपमा सक्षम नबनाए आगामी विपद्मा पनि यही समस्या दोहोरिने जोखिम कायमै रहनेछ ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस्