काठमाडौं। काठमाडौं उपत्यकाका बासिन्दामा वायु प्रदूषणप्रति चिन्ता उच्च रहे पनि वायुको वास्तविक अवस्था बुझ्न आवश्यक भरपर्दो तथ्यांक र सूचनामा उनीहरूको पहुँच भने कमजोर रहेको एक सर्वेक्षणले देखाएको छ।
उपत्यकाका ८१ प्रतिशतभन्दा बढी बासिन्दाले वायु प्रदूषणलाई स्वास्थ्यका लागि हानिकारकदेखि अत्यन्त हानिकारक माने पनि वायु गुणस्तरबारे जानकारी लिने क्रममा अधिकांशले आधिकारिक तथ्यांकभन्दा आफ्नै अनुभव र इन्द्रियमा बढी भर पर्ने गरेका छन्। ताजा इनिसिएटिभ नेपालले बुधबार सार्वजनिक गरेको काठमाडौं उपत्यकाका १ हजार २ सय बासिन्दामा गरिएको सर्वेक्षणले यस्तो अवस्था देखाएको हो। सन् २०२६ मा स्थापना भएको ताजा इनिसिएटिभ नेपालले काठमाडौं उपत्यकामा वायु प्रदूषण न्यूनीकरण, वायु गुणस्तर निगरानी, अनुसन्धान तथा प्रमाणमा आधारित समाधान प्रवर्द्धन गर्दै आएको जनाएको छ।
स्थानीय वायु गुणस्तरप्रति नकारात्मक धारणा
सर्वेक्षणले उपत्यकाका बासिन्दाले आफू बसोबास गर्ने क्षेत्रको वायु गुणस्तरप्रति पनि सकारात्मक धारणा नराखेको देखाएको छ। कुल उत्तरदातामध्ये ५२.३ प्रतिशतले आफ्नो स्थानीय क्षेत्रको वायु गुणस्तर खराबदेखि अति खराब रहेको बताएका छन्। प्रमुख सहरी क्षेत्रमा यस्तो धारणा अझ बलियो देखिएको छ। ललितपुरमा ६०.९ प्रतिशत, काठमाडौंमा ५९.२ प्रतिशत र भक्तपुरमा ५६ प्रतिशत उत्तरदाताले स्थानीय वायु गुणस्तरलाई नकारात्मक रूपमा मूल्यांकन गरेका छन्। यसको तुलनामा उत्तर काठमाडौंमा ३५.९ प्रतिशत उत्तरदाताले मात्रै स्थानीय वायु गुणस्तरलाई खराबदेखि अति खराब मानेका छन्। यसले प्रदूषणको अनुभूति उपत्यकाभर समान नभई सहरी घनत्व, यातायात, निर्माण गतिविधि तथा स्थानीय वातावरणीय अवस्थासँग जोडिएको हुन सक्ने संकेत गर्छ।
शिक्षा बढेसँगै वायु गुणस्तर जाँच्ने क्षमता पनि बढ्दो
वायु गुणस्तरबारे जानकारी हासिल गर्ने क्षमतामा शैक्षिक स्तरअनुसार ठूलो अन्तर देखिएको छ। प्राथमिक शिक्षा वा सोभन्दा कम शैक्षिक योग्यता भएका उत्तरदातामध्ये १०.८ प्रतिशतले मात्र वायु गुणस्तर जाँच्न जान्ने बताएका छन्। तर स्नातकोत्तर वा सोभन्दा माथिको शैक्षिक योग्यता भएका उत्तरदातामा यस्तो दर ६३ प्रतिशत पुगेको छ। अर्थात्, वायु गुणस्तर मापन तथा त्यससम्बन्धी सूचनाको प्रयोग गर्ने क्षमता शैक्षिक स्तरसँग उल्लेखनीय रूपमा जोडिएको देखिन्छ। यसले वायु प्रदूषण नियन्त्रण केवल प्राविधिक वा वातावरणीय विषय नभई नागरिकलाई सही सूचना बुझ्ने र प्रयोग गर्ने क्षमता विकास गर्ने विषय भएको सर्वेक्षणले देखाउँछ।
तथ्यांकभन्दा आफ्नै आँखानाकमा बढी भरोसा
सर्वेक्षणको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको वायु गुणस्तरबारे जानकारी लिने नागरिकको स्रोत हो। वायु गुणस्तर जाँच्ने उत्तरदातामध्ये ९४.१ प्रतिशतले गन्ध, दृश्यता तथा आँखामा हुने जलनजस्ता आफ्नै अनुभवका आधारमा वायुको अवस्था बुझ्ने गरेको बताएका छन्। यसको अर्थ, वायु प्रदूषणको अवस्था बुझ्न नागरिकले आधिकारिक वायु गुणस्तर सूचकांक वा वैज्ञानिक तथ्यांकभन्दा प्रत्यक्ष अनुभवलाई प्राथमिक आधार बनाइरहेका छन्। आँखामा जलन हुनु, धुँवा वा धूलो देखिनु तथा गन्ध आउनुलाई प्रदूषणको संकेतका रूपमा बुझ्ने अभ्यास व्यापक भए पनि यस्ता अनुभवले हावामा रहेका सबै प्रदूषकको वास्तविक मात्रा भने देखाउँदैनन्। त्यसैले सर्वेक्षणले एउटा महत्वपूर्ण सूचना अन्तर औंल्याएको छ—प्रदूषणप्रति जनचेतना उच्च भए पनि वैज्ञानिक तथा आधिकारिक वायु गुणस्तर तथ्यांकसँग नागरिकको दैनिक पहुँच र प्रयोग कमजोर छ।

४२.५ प्रतिशत मोबाइल एपमा निर्भर
युवा पुस्तामा भने वायु गुणस्तरको डिजिटल निगरानी गर्ने प्रवृत्ति तुलनात्मक रूपमा बढी देखिएको छ। १८ देखि २४ वर्ष उमेर समूहका वायु गुणस्तर सक्रिय रूपमा ट्र्याक गर्ने उत्तरदातामध्ये ६०.३ प्रतिशतले वेबसाइट र ४२.५ प्रतिशतले मोबाइल एप प्रयोग गर्ने बताएका छन्। तर यी प्रतिशतलाई उक्त उमेर समूहका सम्पूर्ण उत्तरदाताको आधारमा हेर्दा अवस्था फरक देखिन्छ। वेबसाइट प्रयोग गर्नेहरू सम्पूर्ण १८ देखि २४ वर्ष उमेर समूहका उत्तरदाताको १४.१ प्रतिशत र मोबाइल एप प्रयोग गर्नेहरू १० प्रतिशत मात्रै हुन्। यसले युवा पुस्तामा डिजिटल उपकरण प्रयोग गर्ने क्षमता र रुचि भए पनि वायु गुणस्तरलाई नियमित रूपमा ट्र्याक गर्ने अभ्यास अझै सीमित रहेको देखाउँछ।
प्रदूषणको मुख्य स्रोत यातायात र निर्माणको धूलो
वायु प्रदूषणका स्रोतबारे भने उपत्यकाका बासिन्दाको धारणा निकै स्पष्ट देखिएको छ। ९८.६ प्रतिशत उत्तरदाताले मोटर सवारीसाधन तथा यातायातलाई वायु प्रदूषणको प्रमुख स्रोतका रूपमा पहिचान गरेका छन्। त्यस्तै, ९४.८ प्रतिशतले सडक निर्माणका क्रममा उत्पन्न हुने धूलोलाई वायु प्रदूषणको महत्वपूर्ण स्रोतका रूपमा औंल्याएका छन्। यसबाट उपत्यकाको वायु प्रदूषणसम्बन्धी जनधारणा प्रत्यक्ष रूपमा दैनिक सहरी गतिविधिसँग जोडिएको देखिन्छ। विशेषगरी सवारीसाधनको चाप र सडक तथा पूर्वाधार निर्माणबाट उत्पन्न हुने धूलो नागरिकले प्रदूषणका प्रमुख कारणका रूपमा अनुभूति गरिरहेका छन्।
नियन्त्रणका उपायमा नागरिकको समर्थन, सरकारी प्रयासप्रति असन्तुष्टि
वायु प्रदूषण नियन्त्रणका लागि संस्थागत कदम चाल्नुपर्ने विषयमा भने सर्वसाधारणको समर्थन बलियो देखिएको छ। ७९.९ प्रतिशत उत्तरदाताले सार्वजनिक यातायात विस्तार तथा विद्युतीय गतिशीलतालाई समर्थन गरेका छन्। त्यस्तै, ७१.५ प्रतिशतले कडा धूलो नियन्त्रणका उपाय तथा सहरी हरियाली प्रवर्द्धनको पक्षमा समर्थन जनाएका छन्। तर यस्ता उपायप्रतिको समर्थनसँगै सरकारले हालसम्म गरिरहेका प्रयासप्रति असन्तुष्टि पनि उल्लेखनीय छ। ७०.४ प्रतिशत उत्तरदाताले वायु प्रदूषण न्यूनीकरणका लागि सरकारका प्रयासप्रति असन्तुष्टि व्यक्त गरेका छन्।
अर्थात्, नागरिक तहमा समाधानका सम्भावित उपायप्रति समर्थन देखिए पनि त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयनप्रति विश्वासको अभाव रहेको सर्वेक्षणले संकेत गरेको छ।
व्यक्तिगत सावधानीमा पनि विरोधाभास
वायु प्रदूषणबाट जोगिन व्यक्तिगत रूपमा अपनाइने उपायबारे सर्वेक्षणले मिश्रित अवस्था देखाएको छ। ८२ प्रतिशत उत्तरदाताले सर्जिकल मास्क वा स्कार्फ प्रयोग गर्ने गरेको बताएका छन्। तर अर्कोतर्फ ४३.४ प्रतिशतले वायु प्रदूषणबाट जोगिन आफूले कुनै व्यक्तिगत कदम नचालेको बताएका छन्। यसले प्रदूषणको जोखिमबारे चेतना र त्यसअनुसार नियमित व्यवहार अपनाउनेबीच अझै ठूलो अन्तर रहेको देखाउँछ।
वायु प्रदूषणले उपत्यका छाड्ने सोचलाई पनि प्रभावित गर्दै
वायु प्रदूषणको प्रभाव स्वास्थ्य र दैनिक जीवनमा मात्र सीमित नरही बसोबासको निर्णयसम्म पुग्न थालेको संकेत सर्वेक्षणले गरेको छ। सर्वेक्षणमा ७२.५ प्रतिशत उत्तरदाताले काठमाडौं उपत्यका छाड्ने विचार गरिरहेको बताएका छन्। तीमध्ये ३९.१ प्रतिशतले खराब वायु गुणस्तरलाई उपत्यका छाड्ने एउटा कारणका रूपमा औंल्याएको सर्वेक्षणले देखाएको छ। तर आर्थिक पक्ष अझै प्रमुख देखिएको छ। ४७.८ प्रतिशतले आर्थिक दबाब तथा महँगीलाई उपत्यका छाड्ने कारण मानेका छन्। त्यसपछि खराब वायु गुणस्तर ३९.१ प्रतिशतसहित दोस्रो प्रमुख कारण बनेको छ। यसले काठमाडौं उपत्यकाको वायु प्रदूषण अब वातावरणीय वा स्वास्थ्यसम्बन्धी विषयमा मात्र सीमित नरही मानिसको बसोबास र जीवनशैलीसम्बन्धी निर्णयमा समेत प्रभाव पार्न थालेको संकेत गर्छ।
उच्च चिन्ता, कमजोर सूचना पहुँच
समग्रमा सर्वेक्षणका तथ्यांकले काठमाडौं उपत्यकामा वायु प्रदूषणप्रति नागरिकको चिन्ता उच्च रहेको तर प्रदूषणको वास्तविक अवस्था मापन गर्ने आधिकारिक तथा भरपर्दो सूचनामा पहुँच र त्यसको नियमित प्रयोग भने कमजोर रहेको देखाउँछ। एकातिर ८१ प्रतिशतभन्दा बढी नागरिकले वायु प्रदूषणलाई स्वास्थ्यका लागि हानिकारकदेखि अत्यन्त हानिकारक मानेका छन् भने अर्कोतर्फ वायु गुणस्तर जाँच्नेहरूमध्ये ९४.१ प्रतिशत आफ्नै इन्द्रियजन्य अनुभवमा निर्भर छन्। त्यस्तै, ९८.६ प्रतिशतले यातायात र ९४.८ प्रतिशतले सडक निर्माणको धूलोलाई प्रमुख प्रदूषण स्रोत मानेका छन्, जबकि ७९.९ प्रतिशतले सार्वजनिक यातायात विस्तार तथा विद्युतीय गतिशीलता र ७१.५ प्रतिशतले धूलो नियन्त्रण तथा सहरी हरियालीलाई समर्थन गरेका छन्।
यससँगै ७०.४ प्रतिशतको सरकारी प्रयासप्रतिको असन्तुष्टि र उपत्यका छाड्ने सोच राख्नेहरूमध्ये ३९.१ प्रतिशतले खराब वायु गुणस्तरलाई कारण मान्नुले प्रदूषण नियन्त्रणको विषय नागरिकको स्वास्थ्यसँगै सहरी जीवनको दीर्घकालीन गुणस्तर र बसोबासको निर्णयसँग समेत जोडिन थालेको देखाउँछ। ताजा इनिसिएटिभ नेपालले सर्वेक्षणका निष्कर्षले काठमाडौं उपत्यकामा वायु प्रदूषणप्रति जनचासो उच्च भए पनि भरपर्दो वायु गुणस्तरसम्बन्धी सूचना तथा तथ्यांकमा सर्वसाधारणको पहुँच कमजोर रहेको जनाएको छ।















प्रतिक्रिया दिनुहोस्