काठमाडौं । नेपालको विदेशी मुद्रा सञ्चिति बढेर ४० खर्ब ६५ अर्ब ७८ करोड रुपैयाँ पुगेको छ।नेपाल राष्ट्र बैंकले सार्वजनिक गरेको चालु आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को पहिलो दुई महिनाको आर्थिक तथा वित्तीय स्थितिअनुसार गत असार मसान्तको तुलनामा भदौ मसान्तसम्ममा विदेशी विनिमय सञ्चिति ४.३ प्रतिशतले वृद्धि भएको हो ।
गत असार मसान्तमा कुल विदेशी विनिमय सञ्चिति ३८ खर्ब ९७ अर्ब ६७ करोड रुपैयाँ थियो । अमेरिकी डलरमा गणना गर्दा पनि सञ्चिति ४.६ प्रतिशतले बढेर २६ अर्ब ४८ करोड डलर पुगेको छ। यसले देशको बाह्य भुक्तानी क्षमता र आयातका लागि विदेशी मुद्रा उपलब्धताको अवस्था थप सहज बनेको देखाउँछ । राष्ट्र बैंकका अनुसार हाल कायम विदेशी मुद्रा सञ्चितिले २०.९ महिनाको वस्तु आयात र १७.८ महिनाको वस्तु तथा सेवा आयात धान्न सक्छ। सामान्यतया विदेशी मुद्रा सञ्चितिले तीनदेखि चार महिनाको आयात धान्न सक्ने अवस्थालाई पर्याप्त मानिने अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासको तुलनामा नेपालको सञ्चिति निकै माथि छ। यद्यपि, सञ्चितिको पर्याप्तता मात्रै अर्थतन्त्रको समग्र स्वास्थ्य मापन गर्ने एकमात्र आधार भने होइन ।
चालु खाता र शोधनान्तर दुवै बचतमा
विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा भएको वृद्धिसँगै मुलुकको बाह्य क्षेत्रका अन्य प्रमुख सूचक पनि सकारात्मक देखिएका छन्। भदौसम्म चालु खाता १६९ अर्ब ४ करोड रुपैयाँले बचतमा छ। अघिल्लो आर्थिक वर्षको सोही अवधिमा यस्तो बचत १३० अर्ब ९७ करोड रुपैयाँ थियो । त्यस्तै, आन्तरिक अर्थतन्त्र सुस्त रहेपनि शोधनान्तर स्थिति १८७ अर्ब ६८ करोड रुपैयाँले बचतमा पुगेको छ। अघिल्लो वर्षको सोही अवधिमा शोधनान्तर बचत १५३ अर्ब ६८ करोड रुपैयाँ थियो । चालु खाता र शोधनान्तर दुवैमा बचत बढ्नुले मुलुकमा भित्रिने र बाहिरिने विदेशी मुद्राबीचको समग्र सन्तुलन अनुकूल रहेको संकेत गर्छ । यस अवधिमा विप्रेषण आप्रवाह नेपाली रुपैयाँमा २३.९ प्रतिशतले बढेर ४ खर्ब ३६ अर्ब ३६ करोड रुपैयाँ पुगेको छ । वैदेशिक रोजगारीबाट प्राप्त हुने विप्रेषण नेपालको विदेशी मुद्रा आर्जनको प्रमुख आधार भएकाले यसको वृद्धिले सञ्चिति बढाउन र बाह्य भुक्तानी सन्तुलन कायम राख्न महत्त्वपूर्ण योगदान गरेको देखिन्छ । तर विदेशी मुद्रा आर्जनमा विप्रेषणको ठूलो निर्भरता कायम रहनु आफैँमा दीर्घकालीन चुनौती भएको विश्लेषकहरुले धारणा राख्दै आएका छन् । विप्रेषण प्रवाहमा गिरावट आएमा वा आयातको माग तीव्र रूपमा बढेमा सञ्चितिमाथि दबाब पर्न सक्छ ।
निर्यात बढ्दा पनि व्यापार घाटा ३ खर्ब २४ अर्ब
समीक्षा अवधिमा वस्तु निर्यात ६१.९ प्रतिशतले बढेर ७६ अर्ब ५९ करोड रुपैयाँ पुगेको छ । तर आयात पनि ३१.६ प्रतिशतले बढेर ४ खर्ब १ अर्ब ५२ करोड रुपैयाँ पुगेको छ । यससँगै वस्तु व्यापार घाटा २६ प्रतिशतले बढेर ३ खर्ब २४ अर्ब ९३ करोड रुपैयाँ पुगेको छ । निर्यातको वृद्धिदर उच्च रहे पनि आयातको आकार निकै ठूलो भएकाले व्यापार असन्तुलन कायम छ । यसले विप्रेषण तथा अन्य बाह्य प्राप्तिले आयातको भुक्तानी धान्न सहयोग गरिरहेको देखाउँछ। दीर्घकालीन रूपमा व्यापार घाटा घटाउन निर्यातयोग्य उत्पादन विस्तार, स्वदेशी उद्योगको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता वृद्धि र उत्पादनशील क्षेत्रमा लगानी बढाउनुपर्ने देखिन्छ ।
बैंकिङ तरलतामा यसको अर्थ के ?
विदेशी मुद्रा सञ्चिति र बैंकिङ प्रणालीको आन्तरिक तरलता एकअर्कासँग सम्बन्धित भए पनि यी दुई एउटै कुरा होइनन्। विदेशी मुद्रा सञ्चितिले मुलुकको बाह्य भुक्तानी क्षमता देखाउँछ भने बैंकिङ तरलताले बैंक तथा वित्तीय संस्थासँग निक्षेप फिर्ता गर्न, भुक्तानी गर्न र कर्जा प्रवाह गर्न उपलब्ध स्वदेशी मुद्राको अवस्थालाई जनाउँछ । विप्रेषण र विदेशी मुद्रा आर्जनबाट बैंकिङ प्रणालीमा रकम प्रवेश गर्दा निक्षेप तथा तरलतामा सहयोग पुग्न सक्छ। तर विदेशी मुद्रा सञ्चिति बढ्दैमा त्यति नै रकम बैंकमा कर्जायोग्य पैसाका रूपमा उपलब्ध हुन्छ भन्ने हुँदैन। यसको प्रभाव बैंकिङ प्रणालीमा आउने निक्षेप, सरकारी खर्च, राष्ट्र बैंकका मौद्रिक उपकरण, कर्जाको माग र बैंकहरूको जोखिम मूल्यांकनजस्ता विषयमा निर्भर रहन्छ ।
सञ्चितिको उपयोगभन्दा महत्त्वपूर्ण उत्पादन र लगानी
भदौ मसान्तमा कुल विदेशी विनिमय सञ्चितिमध्ये नेपाल राष्ट्र बैंकमा ३६ खर्ब १० अर्ब ७६ करोड रुपैयाँ रहेको छ । यो असार मसान्तको तुलनामा ४ प्रतिशतले बढी हो । त्यस्तै, बैंक तथा वित्तीय संस्थासँग रहेको सञ्चिति ७.२ प्रतिशतले बढेर ४ खर्ब ५५ अर्ब १ करोड रुपैयाँ पुगेको छ । कुल सञ्चितिमा भारतीय मुद्राको अंश २१.३ प्रतिशत छ। कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको तुलनामा विदेशी मुद्रा सञ्चिति ६१.६ प्रतिशत पुगेको छ । कुल आयातसँगको अनुपात १४८.५ प्रतिशत र विस्तृत मुद्राप्रदायसँगको अनुपात ४४.९ प्रतिशत रहेको छ। यी अनुपातले मुलुकको बाह्य भुक्तानी क्षमता र मौद्रिक आधारको तुलनामा सञ्चितिको आकार बलियो रहेको देखाउँछन् ।
तर पर्याप्त सञ्चितिले मात्रै आर्थिक वृद्धि, रोजगारी सिर्जना, निजी लगानी विस्तार वा उत्पादनशील क्षेत्रमा कर्जा प्रवाह सुनिश्चित गर्दैन। सञ्चिति बलियो रहँदा आयात तथा बाह्य भुक्तानीमा आकस्मिक दबाब सामना गर्ने क्षमता बढ्छ। अबको चुनौती भनेको यो बाह्य स्थायित्वलाई आन्तरिक उत्पादन, निर्यात, उद्यमशीलता र निजी लगानी वृद्धिसँग जोड्नु हो । विदेशी विनिमय सञ्चिति उच्च रहनुले बाह्य भुक्तानीमा आउने दबाब सामना गर्ने नेपालको क्षमता बढाएको छ । चालु खाता र शोधनान्तर बचत तथा विप्रेषण वृद्धिले पनि बाह्य क्षेत्रलाई सहयोग पुर्याएका छन् । तर सञ्चितिको पर्याप्तता मात्रै अर्थतन्त्रको समग्र अवस्थाको मापन होइन। व्यापार घाटा बढिरहनु, आयातको ठूलो आकार कायम रहनु र निजी क्षेत्रमा कर्जा प्रवाहको विस्तारलाई उत्पादन तथा लगानी वृद्धिसँग जोड्नुपर्ने आवश्यकता चुनौतीका रूपमा छन् ।
अबको नीतिगत प्राथमिकता सञ्चितिको स्थायित्व कायम राख्दै उत्पादनशील क्षेत्रमा लगानी बढाउने, निर्यात विस्तार गर्ने र बैंकिङ प्रणालीबाट प्रवाहित कर्जालाई वास्तविक आर्थिक गतिविधिसँग जोड्ने हुनुपर्छ । समग्रमा, विदेशी मुद्रा सञ्चिति, चालु खाता र शोधनान्तर बचतमा भएको सुधारले नेपालको बाह्य क्षेत्रलाई बलियो बनाएको छ ।















प्रतिक्रिया दिनुहोस्