कर्पोरेट समाचार 
काठमाडाैं । गजेन्द्रमान श्रेष्ठ नर्भिक अस्पतालका नर्भिक फार्मेसीका कार्यकारी प्रमुख हुन् । अस्पतालले वितरण गर्ने औषधि,औषधिप्रति सरकारको नीति, स्वदेशमै उत्पादनको सम्भावना लगायत विषयमा केन्द्रित रहेर कर्पोरेट यात्राका लागि श्रेष्ठसँग गरिएको कुराकानीको सम्पादित अंश :
नर्भिक अस्पतालको फार्मेसीले बिरामीलाई कस्तो सेवा प्रदान गरिरहेको छ?
नर्भिक अन्तर्राष्ट्रिय अस्पताल विगत तीन दशकभन्दा लामो समयदेखि स्वास्थ्य क्षेत्रमा विश्वासिलो नामका रूपमा स्थापित छ। यस अस्पतालको फार्मेसी युनिटले ओपिडीका बिरामीदेखि भर्ना भएका बिरामीसम्म सबैलाई आवश्यक औषधि सेवा सहज रूपमा प्रदान गर्दै आएको छ। भर्ना भएका बिरामीहरूको हकमा औषधि किन्नका लागि बिरामीका आफन्त फार्मेसीमा धाउनुपर्ने झन्झट यहाँ छैन । चिकित्सकले सिफारिस गरेका औषधिहरू नर्समार्फत रिक्विजिसन भएपछि फार्मेसीबाट सिधै नर्सिङ स्टेसनमै पु¥याइन्छ, जसले बिरामी र उनका परिवारलाई धेरै सहज बनाएको छ।
ओपिडी बिरामीका लागि अस्पतालमा दुई वटा फार्मेसी सञ्चालनमा छन् र दुवै ठाउँमा डिजिटल क्यू म्यानेजमेन्ट सिस्टम लागू गरिएको छ । जसले सेवालाई छिटो, व्यवस्थित र सहज बनाएको छ। औषधि वितरणमा त्रुटि कम गर्न ट्रिपल चेकिङ सिस्टम अपनाइएको छ । जहाँ बिलिङदेखि औषधि निकाल्ने, जाँच गर्ने र अन्तिममा डिस्पेन्सिङ तथा काउन्सलिङसम्म सबै काम फरक–फरक फार्मासिस्टले गर्छन्।
यी सम्पूर्ण प्रक्रियालाई ट्र्याक गर्न मिल्ने एप्लिकेसन पनि विकास गरिएको छ, जसले कुनै गल्ती भएमा त्यसको स्रोत पहिचान गर्न सहयोग पु¥याउँछ। समग्रमा फार्मेसी सेवा २४ घण्टा खुला रहन्छ र यस अस्पतालका बिरामी मात्र नभई अन्य अस्पतालका बिरामीहरूले पनि आवश्यक औषधि जुनसुकै समयमा सहज रूपमा प्राप्त गर्न सक्छन्।
नर्भिक अस्पताल भित्रको फार्मेसी व्यवस्थापन अन्य फार्मेसीभन्दा कसरी फरक छ?
नर्भिक अन्तर्राष्ट्रिय अस्पताल को फार्मेसी व्यवस्थापन अन्य अस्पतालभन्दा केही फरक र व्यवस्थित तरिकाले सञ्चालन गरिएको छ। लामो अनुभवका आधारमा औषधि व्यवस्थापनमा देखिएका चुनौती र समस्याहरूलाई पहिचान गर्दै अस्पतालले निरन्तर सुधार गर्दै आएको छ।
विशेषगरी इमर्जेन्सी सेवामा ढिलाइ नहोस् भन्ने उद्देश्यले छुट्टै इमर्जेन्सी फार्मेसी सञ्चालनमा ल्याइएको छ । जसले आकस्मिक अवस्थामा तुरुन्तै औषधि उपलब्ध गराउन मद्दत गर्छ। त्यसैगरी, भर्ना भएका बिरामीहरूका लागि समयमै औषधि पुग्ने र ओपिडी तथा आइपिडीका बिरामीको भीड व्यवस्थापन गर्न सजिलो होस् भन्ने उद्देश्यले आइपिडी फार्मेसी पनि छुट्टै सञ्चालन गरिएको छ।
ओपिडी फार्मेसीमा दक्ष र अनुभवी फार्मासिस्टहरू परिचालन गरिएका छन्, जसले बिरामीलाई औषधि मात्र होइन, आवश्यक परामर्श पनि दिन्छन्। साथै, बिरामीलाई औषधि कसरी प्रयोग गर्ने भन्नेबारे स्पष्ट जानकारी दिनका लागि छुट्टै काउन्सलिङ कक्षको व्यवस्था गरिएको छ।
विशेष गरी इन्सुलिन, भ्याक्सिन वा अन्य मेडिकल उपकरणजस्ता संवेदनशील र विशेष तरिकाले प्रयोग गर्नुपर्ने सामग्रीहरूबारे बिरामीलाई सही तरिकाले सिकाउन र परामर्श दिन पनि छुट्टै स्थानको व्यवस्था गरिएको छ। यसरी समग्रमा, यस अस्पतालको फार्मेसी सेवा छिटो, व्यवस्थित र बिरामीमैत्री बनाउन विशेष ध्यान दिइएको छ।
बिरामीलाई आवश्यक औषधि समयमै उपलब्ध गराउन तपाईंहरूले कस्तो व्यवस्था अपनाउनुभएको छ?
नर्भिक अन्तर्राष्ट्रिय अस्पतालमा बिरामीलाई आवश्यक औषधि समयमै उपलब्ध गराउन विशेष रूपमा व्यवस्थित सप्लाई चेन म्यानेजमेन्ट प्रणाली अपनाइएको छ। अस्पतालले विभिन्न सप्लायरहरूसँग समन्वय गरेर आवश्यक औषधिहरूको डाटाबेस राम्रोसँग व्यवस्थापन गरेको छ, जसले गर्दा आवश्यक औषधि सहज रूपमा उपलब्ध हुन्छ।
अस्पतालका अधिकांश गतिविधिहरू डिजिटल प्रणालीमा आधारित छन्। औषधिको माग र बिक्रीको ट्रेन्डलाई विश्लेषण गरेर इन्भेन्ट्री व्यवस्थापन गरिन्छ। साथै, डाइनामिक रिअर्डर लेभल सिस्टम प्रयोग गरिएको छ, जसले स्टक कम हुन थालेपछि स्वतः सूचना दिन्छ। यसले गर्दा समयमै नयाँ स्टक मगाउन सजिलो हुन्छ र औषधिको अभाव हुन दिइँदैन।
बाह्य आपूर्ति व्यवस्थापनसँगै अस्पतालभित्र पनि पर्याप्त जनशक्ति परिचालन गरिएको छ। विशेषगरी ओपिडीमा फार्मासिस्ट, असिस्टेन्ट फार्मासिस्ट र फार्मेसी सहायकहरू पर्याप्त संख्यामा राखिएका छन्, जसले बिरामीलाई छिटो र सहज रूपमा औषधि उपलब्ध गराउन मद्दत गर्छ। यसरी, प्रविधि र जनशक्ति दुवैको प्रभावकारी प्रयोग गरेर बिरामीलाई आवश्यक औषधि सकेसम्म छिटो उपलब्ध गराउने व्यवस्था गरिएको छ।
नेपालमा औषधिको आपूर्ति व्यवस्थामा अहिले कस्ता चुनौतीहरू देखिन थालेका छन्?
नेपालमा औषधिको आपूर्ति व्यवस्थामा अहिले पनि केही महत्वपूर्ण चुनौतीहरू देखिन्छन्। हाल करिब ४५ प्रतिशत औषधि स्वदेशी उद्योगबाट उत्पादन हुन्छ भने करिब ५५ प्रतिशत औषधि विदेशबाट आयात गर्नुपर्छ। विदेशबाट आउने औषधिमा भारतबाट सबैभन्दा बढी आपूर्ति हुन्छ भने अन्य देशबाट कम मात्रामा औषधि आउने गर्छ।
स्वदेशी उत्पादन क्रमशः बढ्दै जानु सकारात्मक पक्ष हो। तर, नयाँ–नयाँ रोगहरू देखिँदा वा विशेष प्रकारका औषधिको आवश्यकता पर्दा आपूर्ति शृंखला प्रभावित हुन सक्छ, किनकि त्यस्ता औषधि नेपालमै उत्पादन नहुन सक्छन्। उदाहरणका रूपमा (ऋइख्क्ष्म्– उबलमझष्अ० को समयमा केही औषधि नेपालमै उत्पादन भए पनि धेरै विशेष प्रकारका औषधि आयातमै निर्भर रहनुपरेको थियो, जसले आपूर्तिमा चुनौती ल्यायो।
अर्को समस्या भनेको केही औषधिहरू नेपालमा दर्ता (रजिस्टर्ड) नभएको अवस्था हो। यस्ता औषधि उपचारका लागि आवश्यक भए पनि सिधै कुनै पनि फार्मेसीले आयात गर्न सक्दैन, किनकि आयात प्रक्रिया आयातकर्ता मार्फत मात्रै हुन्छ। यसले गर्दा बिरामीलाई तुरुन्तै औषधि उपलब्ध गराउन कहिलेकाहीँ कठिन हुन्छ।
यस्ता समस्यालाई समाधान गर्न औषधि व्यवस्था विभागले विशेष व्यवस्था ल्याएको छ, जसअन्तर्गत ‘वन टाइम परमिट’ जस्ता प्रावधानमार्फत आवश्यक औषधि छिटो आयात गर्न सकिन्छ। यसले आपूर्ति व्यवस्थालाई केही हदसम्म सहज बनाएको छ।
समग्रमा, स्वदेशी उत्पादन बढ्दै जानु सकारात्मक संकेत भए पनि आयातमा निर्भरता, नयाँ रोगका लागि औषधिको उपलब्धता र नियामक प्रक्रियाका कारण अझै केही चुनौतीहरू कायम छन्।
आयातित औषधि र स्वदेशी औषधिको प्रयोग तथा औषधिको मूल्य नियन्त्रण र उपलब्धतामा नीतिगत पक्ष कत्तिको प्रभावकारी छ?
आयातित र स्वदेशमै उत्पादन भएका औषधिको प्रयोगमा दुवै प्रकारका औषधि अहिले प्रभावकारी रूपमा प्रयोग भइरहेका छन्। औषधिको गुणस्तर देशको आधारमा मात्र नभई सम्बन्धित कम्पनी, उत्पादन प्रक्रिया र मापदण्डमा निर्भर हुन्छ। पछिल्लो समय स्वदेशी औषधि उद्योगहरूले उत्पादन क्षमता र अनुभव दुवै बढाउँदै लगेका छन्, जसका कारण नेपाली औषधिहरूको गुणस्तर पनि निकै सुधार भएको छ र धेरै हदसम्म अन्तर्राष्ट्रिय स्तरसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने अवस्थामा पुगेका छन्।
विदेशी औषधिको हकमा पनि सरकारले निश्चित मापदण्ड पूरा गरेका औषधिलाई मात्र आयात गर्न अनुमति दिने भएकाले बजारमा आउने औषधिको गुणस्तर सामान्यतया राम्रो नै हुन्छ। त्यसैले अहिलेको अवस्थामा स्वदेशी र आयातित दुवै प्रकारका औषधि प्रयोगमा सन्तुलन देखिन्छ र दुवैमा भरपर्दा विकल्पहरू उपलब्ध छन्।
नीतिगत रूपमा औषधिको मूल्य नियन्त्रणले उपभोक्तालाई राहत दिएको छ। उदाहरणका लागि, सरकारले २०६४ सालदेखि केही अत्यावश्यक औषधिहरूको अधिकतम मूल्य निर्धारण गरेको छ, जसले बजारमा मूल्य स्थिरता कायम गर्न मद्दत गरेको छ। पछि २०७२ सालमा पनि केही औषधिहरूको मूल्य निर्धारण गरिएको छ र हाल केही सीमित औषधिहरूको मूल्य सरकारद्वारा नियन्त्रणमा राखिएको छ, जसभन्दा बढी मूल्यमा बिक्री गर्न पाइँदैन।
तर, लामो समयसम्म मूल्य पुनरावलोकन नहुँदा औषधि उत्पादकहरू भने समस्यामा पर्न सक्छन्। उत्पादन लागत, कच्चा पदार्थ, र जनशक्तिको खर्च बढ्दै जाँदा पनि मूल्य स्थिर रहँदा उद्योगलाई दबाब पर्छ। त्यसैले औषधिको मूल्य समयअनुकूल परिमार्जन गर्दै लैजानु आवश्यक हुन्छ।
समग्रमा हेर्दा, नीतिगत व्यवस्था औषधिको उपलब्धता र मूल्य नियन्त्रणका हिसाबले प्रभावकारी भए पनि समयानुकूल सुधार र परिमार्जन गरिँदै जानु आवश्यक छ, जसले उपभोक्ता र उद्योग दुवैलाई सन्तुलित रूपमा फाइदा पुग्न सक्छ।
नर्भिकको फार्मेसी सेवामा डिजिटल प्रणाली वा प्रविधि कत्तिको प्रयोग भइरहेको छ?
नर्भिक अन्तर्राष्ट्रिय अस्पताल मा फार्मेसी सेवामा डिजिटल प्रविधिको प्रयोग निकै व्यापक रूपमा भइरहेको छ। अहिलेको डिजिटल युगअनुसार अस्पतालले आफ्ना अधिकांश गतिविधिहरू क्रमशः डिजिटाइज गर्दै आएको छ।
अस्पतालले झण्डै २५ वर्षअघि नै कम्प्युटराइज्ड बिलिङ सिस्टम सुरु गरेको थियो, जसलाई समयसँगै थप परिमार्जन गर्दै अझ प्रभावकारी बनाइएको छ। अहिले प्रिस्क्रिप्सन पनि डिजिटल प्रणालीमा ल्याइसकिएको छ। साथै, औषधिको बिलिङ, रिभ्यु र डिस्पेन्सिङ सबै प्रक्रिया ट्र्याक गर्न मिल्ने प्रणाली विकास गरिएको छ, जसले कामलाई पारदर्शी र व्यवस्थित बनाएको छ।
बिलिङ भएपछि सम्बन्धित फार्मासिस्टलाई सिस्टममार्फत तुरुन्तै सूचना (नोटिफिकेसन) पुग्छ र औषधि कहाँ राखिएको छ भन्ने जानकारीसमेत मोबाइलमै देखिन्छ। यसले औषधि छिटो खोज्न र समयमै बिरामीलाई उपलब्ध गराउन धेरै सहयोग पु¥याएको छ। त्यसैगरी, बिरामीले प्रयोग गर्ने नियमित औषधिको व्यवस्थापनमा पनि डिजिटल प्रणालीले सहजता ल्याएको छ। अस्पतालले ई–कमर्स प्लेटफर्मसमेत विकास गरिसकेको छ र निकट भविष्यमा मोबाइल एप्लिकेसन ल्याउने तयारीमा छ।
यसरी, डिजिटल प्रविधिको प्रयोगले फार्मेसी सेवालाई छिटो, व्यवस्थित र बिरामीमैत्री बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।
नर्भिकको फार्मेसी सेवामा डिजिटल प्रणाली वा प्रविधि कत्तिको प्रयोग भइरहेको छ?
नर्भिक अन्तर्राष्ट्रिय अस्पतालमा फार्मेसी सेवामा डिजिटल प्रविधिको प्रयोग निकै व्यापक रूपमा भइरहेको छ। अहिलेको डिजिटल युगअनुसार अस्पतालले आफ्ना अधिकांश गतिविधिहरू क्रमशः डिजिटाइज गर्दै आएको छ।
अस्पतालले झण्डै २५ वर्षअघि नै कम्प्युटराइज्ड बिलिङ सिस्टम सुरु गरेको थियो, जसलाई समयसँगै थप परिमार्जन गर्दै अझ प्रभावकारी बनाइएको छ। अहिले प्रिस्क्रिप्सन पनि डिजिटल प्रणालीमा ल्याइसकिएको छ। साथै, औषधिको बिलिङ, रिभ्यु र डिस्पेन्सिङ सबै प्रक्रिया ट्र्याक गर्न मिल्ने प्रणाली विकास गरिएको छ, जसले कामलाई पारदर्शी र व्यवस्थित बनाएको छ। बिलिङ भएपछि सम्बन्धित फार्मासिस्टलाई सिस्टममार्फत तुरुन्तै सूचना (नोटिफिकेसन) पुग्छ र औषधि कहाँ राखिएको छ भन्ने जानकारीसमेत मोबाइलमै देखिन्छ। यसले औषधि छिटो खोज्न र समयमै बिरामीलाई उपलब्ध गराउन धेरै सहयोग पु¥याएको छ।
त्यसैगरी, बिरामीले प्रयोग गर्ने नियमित (रिफिल) औषधिको व्यवस्थापनमा पनि डिजिटल प्रणालीले सहजता ल्याएको छ। अस्पतालले ई–कमर्स प्लेटफर्मसमेत विकास गरिसकेको छ र निकट भविष्यमा मोबाइल एप्लिकेसन ल्याउने तयारीमा छ। यसरी, डिजिटल प्रविधिको प्रयोगले फार्मेसी सेवालाई छिटो, व्यवस्थित र बिरामीमैत्री बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।
नेपालमा अस्पताल फार्मेसी सञ्चालनमा सबैभन्दा ठूला चुनौतीहरू के–के देख्नुहुन्छ?
नेपालमा अस्पताल फार्मेसी सञ्चालन गर्दा केही महत्वपूर्ण चुनौतीहरू देखिन्छन्। पहिलो चुनौती दक्ष फार्मासिस्टहरूको अभाव हो। अस्पताल फार्मेसी प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्न अनुभवी र दक्ष जनशक्ति आवश्यक हुन्छ, तर त्यस्तो जनशक्ति अझै पर्याप्त मात्रामा उपलब्ध छैन।
दोस्रो ठूलो चुनौती सप्लाई चेन व्यवस्थापन हो। नेपालमा सबै औषधि स्वदेशमै उत्पादन हुन नसक्ने भएकाले धेरै औषधि विदेशबाट आयात गर्नुपर्छ। तर विभिन्न कारणले कहिलेकाहीँ ती औषधि समयमा नआइपुग्दा आपूर्तिमा समस्या देखिन्छ। तेस्रो चुनौती बजारमा देखिने अत्यधिक प्रतिस्पर्धा र मूल्य (डिस्काउन्ट) सम्बन्धी दबाब हो। यसले कहिलेकाहीँ सेवा र व्यवस्थापनमा समेत असर पार्न सक्छ।
त्यसैगरी, केही अत्यावश्यक औषधि नेपालमै सहज रूपमा उपलब्ध नहुने अवस्था पनि अर्को महत्वपूर्ण चुनौती हो। यस्तो अवस्थामा ती औषधि विदेशबाट तुरुन्त ल्याएर बिरामीको उपचार गर्नुपर्ने हुन्छ, जसले आपत्कालीन अवस्थामा थप जटिलता सिर्जना गर्छ।
जनशक्ति अभाव, आपूर्ति व्यवस्थापन र आपत्कालीन औषधिको उपलब्धता नेपालका अस्पताल फार्मेसीका प्रमुख चुनौतीहरू हुन्।
सरकारी तथा नीति–नियमले फार्मेसी सेवालाई कत्तिको सहयोग गरेको छ?
सरकारी नीति र नियमहरूले फार्मेसी सेवालाई निश्चित रूपमा आधार दिएको भए पनि अहिलेको समयअनुसार ती पर्याप्त र अद्यावधिक छैनन् भन्ने देखिन्छ। नेपालमा औषधि सञ्चालन सम्बन्धी मुख्य कानुनी आधार औषधि ऐन २०३५ हो, जुन धेरै पुरानो भइसकेको छ। आजको स्वास्थ्य सेवा प्रणाली निकै परिवर्तन भइसकेको छ, तर सो ऐनमा सर्जिकल सामग्री, उपकरण, कस्मेटिक उत्पादन जस्ता धेरै आधुनिक आवश्यकताहरू स्पष्ट रूपमा समेटिएको देखिँदैन। यस्ता विषयहरूमा ऐन अझै मौन रहेको कारण व्यवहारिक रूपमा समस्या देखिने गरेको छ।
त्यसैले समयअनुसार नयाँ प्रविधि, उपकरण र स्वास्थ्य सेवाका आवश्यकताहरू समेट्ने गरी नयाँ वा संशोधित औषधि ऐन ल्याउन आवश्यक देखिन्छ। यसले फार्मेसी सेवा अझ व्यवस्थित, स्पष्ट र प्रभावकारी बनाउन मद्दत गर्नेछ।
सरकारी तथा नीति–नियमले फार्मेसी सेवालाई कत्तिको सहयोग गरेको छ?
सरकारी नीति र नियमहरूले फार्मेसी सेवालाई निश्चित रूपमा आधार दिएको भए पनि अहिलेको समयअनुसार ती पर्याप्त र अद्यावधिक छैनन् भन्ने देखिन्छ। नेपालमा औषधि सञ्चालन सम्बन्धी मुख्य कानुनी आधार औषधि ऐन २०३५ हो, जुन धेरै पुरानो भइसकेको छ। आजको स्वास्थ्य सेवा प्रणाली निकै परिवर्तन भइसकेको छ, तर सो ऐनमा सर्जिकल सामग्री, उपकरण, कस्मेटिक उत्पादन जस्ता धेरै आधुनिक आवश्यकताहरू स्पष्ट रूपमा समेटिएको देखिँदैन। यस्ता विषयहरूमा ऐन अझै मौन रहेको कारण व्यवहारिक रूपमा समस्या देखिने गरेको छ।
त्यसैले समयअनुसार नयाँ प्रविधि, उपकरण र स्वास्थ्य सेवाका आवश्यकताहरू समेट्ने गरी नयाँ वा संशोधित औषधि ऐन ल्याउन आवश्यक देखिन्छ। यसले फार्मेसी सेवा अझ व्यवस्थित, स्पष्ट र प्रभावकारी बनाउन मद्दत गर्नेछ।
अन्तिममा फार्मेसी सेवाबारे केही भन्नु छ?
फार्मेसी सेवाको विकास र विस्तारका लागि सरकारले नयाँ नीतिहरू ल्याउँदा केही महत्वपूर्ण पक्षमा ध्यान दिन आवश्यक छ। अहिले एकातिर केही सहर क्षेत्रमा अत्यधिक फार्मेसीहरू केन्द्रित भएका छन् भने अर्कोतिर देशका दुर्गम तथा ग्रामीण क्षेत्रहरूमा अझै पनि फार्मेसीको अभाव देखिन्छ। यो असन्तुलनलाई सरकारी नीतिले सम्बोधन गर्नुपर्ने आवश्यकता छ।
त्यसैगरी, एउटै क्षेत्रमा धेरै फार्मेसी हुँदा प्रतिस्पर्धा अत्यधिक बढ्ने र त्यसको असर सेवा गुणस्तरमा पर्न सक्ने अवस्था पनि देखिन्छ। त्यसैले यस्तो विषयलाई नीति निर्माणमै समेटेर सन्तुलित वितरण र गुणस्तरीय सेवामा ध्यान दिन आवश्यक छ।
फार्मासिस्टहरूको काउन्सलिङ सेवा पनि अझ प्रोत्साहन गर्नुपर्ने देखिन्छ। प्रत्येक प्रिस्क्रिप्सनसँगै बिरामीलाई सही परामर्श दिने प्रणालीलाई सरकारले थप प्रोत्साहन गर्ने र त्यसका लागि केही सुविधा वा प्रोत्साहनमूलक नीति ल्याउन सके फार्मासिस्टहरूको मनोबल उच्च हुनेछ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस्