वेलनेस पर्यटन आगामी दिनका लागि नयाँ सम्भावनाको कोशे ढुङ्गो:बाबुकाजी कार्की( अन्तर्वार्ता)

काठमाडाैं। एफएनसीसीआई कार्यसमिति सदस्य, तथा बुढानीलकण्ठ हेरिटेज–लेमन ट्री प्रिमियरका सञ्चालक
सरकारले हालै आगामी आर्थिक वर्ष २०८३-०८४ को बजेटमा वेलनेश पर्यटनलाई प्रमुखताका साथ राखेका छन् । होटलहरु पनि त्यसलाई आवश्यक तयार गरी राजधानीका होटलहरुमा यसको तयारी थालिएको छ । वर्तमान अवस्थामा पर्यटनको अवस्था, आगामी रणनीति, २०८५ मा पर्यटन वर्षको तयारी, समस्या र चुनौतिका सम्बन्धमा एफएनसीसीआई कार्यसमिति सदस्य, तथा बुढानीलकण्ठ हेरिटेज–लेमन ट्री प्रिमियरका सञ्चालक बाबुकाजी कार्कीसँग गरिएको कुराकानीको सम्पादित अंश :

अहिले नेपालको होटल उद्योगको समग्र अवस्था कस्तो छ?

नेपालको होटल तथा पर्यटन उद्योग अहिले पनि देशको सबैभन्दा सम्भावनायुक्त आर्थिक क्षेत्रमध्ये एक हो। नेपालसँग प्रकृतिले दिएको अनुपम सम्पदा, हिमाल, पहाड, तराई, जैविक विविधता, धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदा र विश्वमै परिचित साहसिक पर्यटनका गन्तव्यहरू छन्। विश्वको सर्वोच्च शिखर सगरमाथादेखि लुम्बिनी, पशुपतिनाथ, काठमाडौं उपत्यकाका दरबार क्षेत्र तथा अन्य विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत स्थलहरूले नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटन बजारमा विशिष्ट पहिचान दिलाएका छन्।

नेपालको सबैभन्दा ठूलो शक्ति भनेको यसको प्राकृतिक मौलिकता हो। अन्य धेरै देशमा कृत्रिम संरचना र आधुनिक आकर्षण बढी भए पनि नेपालमा प्रकृतिको मौलिक स्वरूप अझै सुरक्षित छ। केही किलोमिटरको दूरीमै मौसम, संस्कृति, भाषा, खानपान र भौगोलिक बनोट परिवर्तन हुने विविधताले नेपाललाई अन्य मुलुकभन्दा फरक बनाएको छ। यही कारणले प्रकृति, संस्कृति र साहसिक अनुभव खोज्ने पर्यटकका लागि नेपाल पहिलो रोजाइ बन्ने क्षमता राख्छ।

यही सम्भावनालाई आधार मानेर पछिल्ला वर्षहरूमा निजी क्षेत्रले होटल उद्योगमा ठूलो लगानी गरेको छ। काठमाडौं मात्र होइन, पोखरा, भैरहवा तथा अन्य पर्यटकीय गन्तव्यहरूमा पाँचतारेदेखि विभिन्न स्तरका होटलहरू खुलेका छन्। विशेषगरी अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल निर्माणपछि पोखरा र भैरहवामा लगानी उल्लेखनीय रूपमा बढ्यो। यसले नेपाल पर्यटन उद्योगमा दीर्घकालीन सम्भावना रहेको सन्देश लगानीकर्तामाझ स्थापित ग¥यो।

यद्यपि, सरकारले पर्यटनलाई अझै पनि पूर्ण रूपमा उत्पादनमूलक उद्योगका रूपमा हेर्न सकेको छैन। हाम्रो धारणा के हो भने पर्यटनलाई उद्योगसरह मान्यता दिनुपर्छ। उद्योगको हैसियत प्राप्त भएपछि बैंकिङ सुविधा, सहुलियतपूर्ण ब्याजदर, विद्युत् महसुल, कर नीति तथा अन्य औद्योगिक सुविधा सहज रूपमा उपलब्ध हुन्छन्। यसले लगानीलाई थप सुरक्षित र आकर्षक बनाउँछ।

अहिले होटल उद्योगले केही नीतिगत चुनौती पनि भोगिरहेको छ। लग्जरी करजस्ता अतिरिक्त करले विस्तारको चरणमै रहेका व्यवसायलाई थप आर्थिक दबाब सिर्जना गरेको छ। संसारका धेरै मुलुकले पर्यटन उद्योगलाई करको माध्यमबाट होइन, पर्यटकको संख्या वृद्धि गरेर अप्रत्यक्ष रूपमा ठूलो राजस्व संकलन गरेका छन्। नेपालले पनि त्यही बाटो अपनाउनुपर्छ। उद्योगलाई प्रोत्साहन दिएर रोजगारी, उत्पादन र सेवा विस्तार गर्न सकियो भने त्यसबाट स्वाभाविक रूपमा राज्यको राजस्व पनि बढ्छ।

पछिल्लो समय पर्यटक आगमन बढेसँगै होटल व्यवसायमा कस्तो प्रभाव परेको छ?
पछिल्लो समय नेपालमा पर्यटक आगमन क्रमशः बढ्दै गएको छ, जसको सकारात्मक प्रभाव होटल उद्योगमा स्पष्ट रूपमा देखिन थालेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटकको संख्या बढ्दै जाँदा होटलहरूको अकुपेन्सी दरमा सुधार आएको छ भने निजी क्षेत्रको लगानीप्रति पनि विश्वास बढेको छ। यसले पर्यटन उद्योगप्रति लगानीकर्ताको आकर्षण अझ सशक्त बनाएको छ।

यद्यपि, पर्यटकको संख्या बढ्नु मात्रै पर्याप्त हुँदैन। उनीहरूलाई नेपालसम्म सहज रूपमा ल्याउने वातावरण पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। अहिले पनि नेपाल आउने अधिकांश विदेशी पर्यटकले प्रत्यक्ष उडानको सुविधा पाउँदैनन्। धेरैजसोले तेस्रो मुलुक हुँदै लामो यात्रा गर्नुपर्छ। यसले यात्रा महँगो मात्र होइन, झन्झटिलो पनि बनाएको छ। नेपालमा पर्याप्त प्रत्यक्ष अन्तर्राष्ट्रिय उडान विस्तार गर्न सकियो भने पर्यटक आगमन उल्लेखनीय रूपमा बढ्न सक्छ।

नेपाल एयरलाइन्सलाई थप सशक्त बनाउनु, नयाँ अन्तर्राष्ट्रिय गन्तव्यमा प्रत्यक्ष उडान सञ्चालन गर्नु तथा विदेशी वायुसेवालाई पनि थप गन्तव्यमा प्रत्यक्ष उडानका लागि प्रोत्साहन गर्नु आवश्यक छ। जब पर्यटक सहज रूपमा नेपाल आउन सक्छन्, तब होटल उद्योगसँगै सम्पूर्ण पर्यटन अर्थतन्त्रले गति लिन्छ।

पर्यटक नेपाल आएपछि उनीहरूको बसाइ अवधि बढाउनु अर्को महत्त्वपूर्ण विषय हो। अहिले धेरै पर्यटक छोटो समय बसेर फर्किने अवस्था छ। उनीहरूलाई लामो समय नेपालमै राख्न सकियो भने त्यसको प्रत्यक्ष लाभ होटल, रेस्टुरेन्ट, यातायात, हस्तकला, कृषि, मनोरञ्जन तथा अन्य सेवा क्षेत्रले पाउँछन्। त्यसका लागि नयाँ पर्यटकीय गतिविधि, सांस्कृतिक अनुभव, वेलनेस कार्यक्रम, धार्मिक पर्यटन, साहसिक खेल तथा ग्रामीण पर्यटनलाई थप विस्तार गर्न आवश्यक छ।

अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको पर्यटकको पहिलो अनुभव हो। कुनै पनि पर्यटक विमानस्थलबाट नेपाल प्रवेश गर्नेबित्तिकै उसले पाउने व्यवहारले देशप्रतिको पहिलो धारणा बनाउँछ। स्वागतदेखि अध्यागमन, भन्सार र सुरक्षा जाँचसम्मका सबै प्रक्रिया सहज, प्रविधिमैत्री र पर्यटकमैत्री हुनुपर्छ। अहिले कतिपय अवस्थामा अत्यधिक म्यानुअल प्रक्रिया, अनावश्यक झन्झट तथा असहज व्यवहारका कारण पहिलो प्रभाव सकारात्मक बन्न सकेको छैन। यसतर्फ राज्यले गम्भीर ध्यान दिन आवश्यक छ।

नेपालमा अहिले निर्माण भएका आधुनिक तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका होटलहरूले पनि नयाँ अवसर सिर्जना गरेका छन्। धेरैले नयाँ होटल थपिँदा प्रतिस्पर्धा बढ्ने र व्यवसाय प्रभावित हुने तर्क गर्छन्। तर मेरो दृष्टिमा गुणस्तरीय अन्तर्राष्ट्रिय ब्रान्डका होटलहरू नेपालका लागि चुनौती होइनन्, अवसर हुन्। यस्ता होटलले विश्व बजारमा नेपाललाई उच्चस्तरीय पर्यटन गन्तव्यका रूपमा स्थापित गर्न सहयोग गर्छन्। यसले उच्च खर्च गर्न सक्ने पर्यटक आकर्षित हुन्छन्, जसको प्रत्यक्ष लाभ सम्पूर्ण पर्यटन उद्योगलाई पुग्छ। पर्यटकको संख्या बढ्नु भनेको होटल उद्योगको मात्र सफलता होइन। यसले कृषि, उत्पादन, हस्तकला, यातायात, रोजगारी, बैंकिङ, सेवा क्षेत्रलगायत सम्पूर्ण अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउँछ। त्यसैले पर्यटनलाई समग्र आर्थिक विकासको केन्द्रमा राखेर राज्य र निजी क्षेत्रले संयुक्त रूपमा अघि बढ्न आवश्यक छ।

नेपालमा पर्यटनको सम्भावना अत्यन्तै ठूलो भए पनि त्यसलाई व्यवहारमा परिणत गर्न राज्यले स्पष्ट दीर्घकालीन नीति, पूर्वाधार विकास र निजी क्षेत्रसँगको सहकार्यलाई प्राथमिकता दिन आवश्यक छ। पर्यटनलाई केवल सेवा क्षेत्रका रूपमा होइन, मुलुकको आर्थिक समृद्धि र रोजगारी सिर्जनाको प्रमुख आधारका रूपमा विकास गर्न सके नेपालले अपेक्षित आर्थिक उपलब्धि हासिल गर्न सक्छ।

अहिले होटल उद्योगले भोगिरहेका मुख्य चुनौतीहरू के–के हुन्?

नेपालको होटल उद्योगमा सम्भावना जति ठूलो छ, चुनौतीहरू पनि त्यत्तिकै गम्भीर छन्। आज होटल व्यवसायीले बजारको सामान्य प्रतिस्पर्धाभन्दा बढी नीतिगत, संरचनागत र पूर्वाधारसम्बन्धी समस्यासँग संघर्ष गर्नुपरेको अवस्था छ। यी चुनौतीहरू समयमै समाधान गर्न सकिएन भने निजी क्षेत्रको लगानी र पर्यटन उद्योगको दीर्घकालीन विकासमा असर पर्न सक्छ।

सबैभन्दा ठूलो चुनौती भनेको पर्यटनलाई अझै पनि राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको प्राथमिक उद्योगका रूपमा स्थापित गर्न नसक्नु हो। पर्यटन नेपालको आर्थिक समृद्धिको प्रमुख आधार बन्न सक्ने क्षेत्र भए पनि सरकारी नीति, कानुनी व्यवस्था र प्रशासनिक दृष्टिकोणमा त्यसअनुसारको प्राथमिकता देखिँदैन। उद्योगसरह सुविधा नपाउँदा होटल व्यवसायीले महँगो बैंक ब्याज, उच्च सञ्चालन खर्च र विभिन्न अतिरिक्त करको भार वहन गर्नुपरेको छ।

अर्को महत्वपूर्ण चुनौती हवाई कनेक्टिभिटी हो। नेपालमा आउने अधिकांश विदेशी पर्यटकले अझै पनि प्रत्यक्ष अन्तर्राष्ट्रिय उडानको सुविधा सहज रूपमा पाउँदैनन्। धेरैजसो पर्यटकले तेस्रो मुलुक हुँदै नेपाल आउनुपर्ने अवस्था छ। यसले यात्रा महँगो र समय–खपत हुने बनाउँछ। यदि प्रत्यक्ष उडानको संख्या बढाउन, नेपाल एयरलाइन्सलाई सुदृढ बनाउन तथा निजी क्षेत्रसँग सहकार्य गरी अन्तर्राष्ट्रिय हवाई सञ्जाल विस्तार गर्न सकियो भने पर्यटन उद्योगले निकै ठूलो गति लिन सक्छ।

पर्यटन पूर्वाधार पनि अर्को चुनौती हो। पछिल्ला वर्षमा सडक पूर्वाधारमा केही सुधार भए पनि धेरै पर्यटकीय गन्तव्यसम्म पुग्ने सडकको अवस्था अझै सन्तोषजनक छैन। पर्यटकले छोटो समयमै सहज रूपमा एक गन्तव्यबाट अर्को गन्तव्य पुग्ने वातावरण बनाउन सकियो भने उनीहरूको बसाइ अवधि र खर्च दुवै बढ्न सक्छ। काठमाडौं–पोखरा द्रुतमार्गजस्ता परियोजनाहरू समयमै सम्पन्न हुनु पर्यटन उद्योगका लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुनेछ।

त्यसैगरी, विमानस्थलमा पर्यटकले पाउने पहिलो अनुभव पनि सुधार गर्नुपर्ने पक्ष हो। अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटक नेपाल आइपुग्नेबित्तिकै अध्यागमन, भन्सार र सुरक्षा जाँचमा सहज, प्रविधिमैत्री र सम्मानजनक सेवा पाउनुपर्छ। अहिले कतिपय अवस्थामा अत्यधिक म्यानुअल प्रक्रिया र अनावश्यक झन्झटका कारण पहिलो प्रभाव सकारात्मक बन्न सकिरहेको छैन। आधुनिक प्रविधि र अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासअनुसार सेवा प्रणाली विकास गर्न आवश्यक छ।

होटल उद्योगले दक्ष जनशक्तिको अभाव पनि महसुस गरिरहेको छ। विशेषगरी अन्तर्राष्ट्रियस्तरको सेवा दिन सक्ने जनशक्ति उत्पादन, तालिम र क्षमता अभिवृद्धिमा अझ बढी लगानी गर्नुपर्छ। आगामी वर्षहरूमा वेलनेस पर्यटन, लक्जरी पर्यटन तथा उच्चस्तरीय सेवा विस्तारसँगै दक्ष मानव संसाधनको आवश्यकता अझ बढ्नेछ।

अर्को चुनौती भनेको नीतिगत अस्थिरता हो। निजी क्षेत्रले अर्बौं रुपैयाँ लगानी गर्दा दीर्घकालीन नीति, स्थिर कर प्रणाली र स्पष्ट सरकारी दृष्टिकोणको अपेक्षा गर्छ। बारम्बार नियम परिवर्तन हुने, नयाँ कर थपिने वा नीति स्पष्ट नहुने अवस्थाले लगानीकर्ताको आत्मविश्वास कमजोर बनाउँछ।

यसका साथै, समाजमा व्यवसायीप्रति रहेको दृष्टिकोण पनि परिवर्तन हुन आवश्यक छ। व्यवसायीलाई केवल नाफामुखी व्यक्तिका रूपमा होइन, रोजगारी सिर्जना गर्ने, कर तिर्ने र अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउने साझेदारका रूपमा हेर्नुपर्छ। निजी क्षेत्र र सरकारबीच विश्वास र सहकार्यको वातावरण निर्माण गर्न सकियो भने पर्यटन तथा होटल उद्योगले नेपालको आर्थिक रूपान्तरणमा अझ ठूलो योगदान दिन सक्छ।
समग्रमा, नेपालमा होटल उद्योगको सम्भावना अत्यन्त उज्ज्वल छ। तर त्यसलाई वास्तविक उपलब्धिमा रूपान्तरण गर्न नीतिगत सुधार, पूर्वाधार विकास, अन्तर्राष्ट्रिय हवाई पहुँच विस्तार, दक्ष जनशक्ति उत्पादन र निजी क्षेत्रसँगको प्रभावकारी सहकार्य अपरिहार्य छ। यी विषयमा राज्यले स्पष्ट प्रतिबद्धताका साथ काम गर्न सके पर्यटन नेपालको आर्थिक विकासको सबैभन्दा बलियो आधार बन्न सक्छ।
नेपाल भ्रमणमा आउने विदेशी पर्यटकको बसाइ अवधि बढाउन के गर्नुपर्छ?
नेपालमा आउने विदेशी पर्यटकको संख्या बढाउनु महत्त्वपूर्ण विषय हो, तर त्योभन्दा पनि महत्त्वपूर्ण कुरा उनीहरूको बसाइ अवधि बढाउनु हो। पर्यटक नेपालमा जति धेरै दिन बस्छ, त्यति नै धेरै आर्थिक गतिविधि सिर्जना हुन्छ। होटल, रेस्टुरेन्ट, यातायात, हस्तकला, कृषि, मनोरञ्जन, साहसिक खेल, धार्मिक स्थल र स्थानीय व्यवसाय सबैले त्यसको प्रत्यक्ष लाभ पाउँछन्। त्यसैले अब हाम्रो प्राथमिकता केवल पर्यटक ल्याउने होइन, उनीहरूलाई नेपालमा थप दिन बस्न प्रेरित गर्ने हुनुपर्छ।

यसका लागि सबैभन्दा पहिले नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा स्पष्ट रूपमा ब्रान्डिङ गर्न आवश्यक छ। नेपाल केवल हिमाल आरोहणको देश मात्र होइन, धार्मिक, सांस्कृतिक, साहसिक, प्रकृतिमैत्री र वेलनेस पर्यटनको उत्कृष्ट गन्तव्य पनि हो। यी सबै पक्षलाई एउटै रणनीतिअन्तर्गत विश्व बजारमा प्रभावकारी रूपमा प्रवद्र्धन गर्नुपर्छ। राज्यले नै नेपाललाई बहुआयामिक पर्यटन गन्तव्यका रूपमा स्थापित गर्ने नेतृत्व लिनुपर्छ।

पर्यटक नेपाल आएपछि उनीहरूलाई होटलमा बस्ने मात्र होइन, विभिन्न गतिविधिमा सहभागी गराउनुपर्छ। साहसिक खेल, ट्रेकिङ, धार्मिक यात्रा, सांस्कृतिक कार्यक्रम, ग्रामीण पर्यटन, स्थानीय खानाका अनुभव, योग, ध्यान, आयुर्वेद, स्पा तथा वेलनेस कार्यक्रमजस्ता गतिविधि विस्तार गर्न सके बसाइ अवधि स्वाभाविक रूपमा बढ्छ। पर्यटकले हरेक दिन नयाँ अनुभव प्राप्त गर्न सके उनीहरू लामो समय नेपालमै बस्न रुचाउँछन्।

यसका साथै, पर्यटकले नेपाल प्रवेश गरेदेखि फर्किने समयसम्म सहज, सुरक्षित र सकारात्मक अनुभव पाउनुपर्छ। विमानस्थल, सडक, यातायात, सूचना प्रणाली, पर्यटक प्रहरी, गाइड सेवा तथा अन्य सार्वजनिक सेवामा गुणस्तरीय सुधार आवश्यक छ। पहिलो अनुभव राम्रो भयो भने पर्यटक पुनः नेपाल फर्कने सम्भावना पनि बढ्छ र उनीहरूले आफ्नो अनुभवमार्फत अन्यलाई पनि नेपाल भ्रमणका लागि प्रेरित गर्छन्।

विशेषगरी भारत र चीन नेपालको पर्यटनका लागि सबैभन्दा ठूलो सम्भावना भएका बजार हुन्। यी दुई छिमेकी मुलुकबाट आउने पर्यटकलाई लक्षित गरी विशेष प्रचार, भाषा–मैत्री सेवा, सहज हवाई सम्पर्क तथा उनीहरूको आवश्यकताअनुसारका पर्यटन प्याकेज विकास गर्न सकियो भने नेपालको पर्यटन उद्योगले ठूलो फड्को मार्न सक्छ।

अन्ततः, पर्यटकको बसाइ अवधि बढाउने विषय होटल उद्योगको मात्र जिम्मेवारी होइन। यो सरकार, निजी क्षेत्र, स्थानीय समुदाय र सम्पूर्ण पर्यटन उद्योगको साझा जिम्मेवारी हो। सबै पक्षले समन्वय गरेर काम गर्न सके नेपालमा आउने पर्यटकको संख्या मात्र होइन, उनीहरूको बसाइ अवधि, खर्च गर्ने क्षमता र समग्र पर्यटनबाट हुने आर्थिक योगदान पनि उल्लेखनीय रूपमा वृद्धि हुनेछ।

नेपाल भ्रमणमा आउने विदेशी पर्यटकको बसाइ अवधि बढाउन के गर्नुपर्छ?
नेपालमा आउने विदेशी पर्यटकको संख्या बढाउनु महत्त्वपूर्ण विषय हो, तर त्योभन्दा पनि महत्त्वपूर्ण कुरा उनीहरूको बसाइ अवधि बढाउनु हो। पर्यटक नेपालमा जति धेरै दिन बस्छ, त्यति नै धेरै आर्थिक गतिविधि सिर्जना हुन्छ। होटल, रेस्टुरेन्ट, यातायात, हस्तकला, कृषि, मनोरञ्जन, साहसिक खेल, धार्मिक स्थल र स्थानीय व्यवसाय सबैले त्यसको प्रत्यक्ष लाभ पाउँछन्। त्यसैले अब हाम्रो प्राथमिकता केवल पर्यटक ल्याउने होइन, उनीहरूलाई नेपालमा थप दिन बस्न प्रेरित गर्ने हुनुपर्छ।

पर्यटकको बसाइ अवधि बढाउने विषय होटल उद्योगको मात्र जिम्मेवारी होइन। यो सरकार, निजी क्षेत्र, स्थानीय समुदाय र सम्पूर्ण पर्यटन उद्योगको साझा जिम्मेवारी हो। सबै पक्षले समन्वय गरेर काम गर्न सके नेपालमा आउने पर्यटकको संख्या मात्र होइन, उनीहरूको बसाइ अवधि, खर्च गर्ने क्षमता र समग्र पर्यटनबाट हुने आर्थिक योगदान पनि उल्लेखनीय रूपमा वृद्धि हुनेछ।

सरकारले घोषणा गरेको पर्यटन प्रवद्र्धन कार्यक्रमहरू कत्तिको प्रभावकारी छन्?
सरकारले पर्यटन प्रवद्र्धनका लागि विभिन्न कार्यक्रम र अभियान घोषणा गर्नु सकारात्मक पक्ष हो। यस्ता कार्यक्रमले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा नेपालको पर्यटन प्रवद्र्धन गर्न सहयोग पुग्छ। तर कुनै पनि अभियान सफल हुन केवल घोषणा मात्र पर्याप्त हुँदैन, त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन र आवश्यक पूर्वाधारको विकास पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।

हामीले विगतका अनुभवबाट पनि धेरै कुरा सिक्नुपर्ने अवस्था छ। उदाहरणका लागि, नेपाल भ्रमण वर्ष २०२० निकै महत्वाकांक्षी कार्यक्रम थियो। त्यसबेला सरकारले ठूलो लक्ष्य लिएको थियो र त्यसकै आधारमा निजी क्षेत्रले पनि होटल तथा पर्यटन पूर्वाधारमा ठूलो लगानी ग¥यो। तर कोभिड–१९ महामारीका कारण त्यो अभियान सफल हुन सकेन। त्यसबाट निजी क्षेत्रले ठूलो आर्थिक क्षति पनि व्यहोर्नुप¥यो। त्यसैले आगामी कुनै पनि पर्यटन अभियान घोषणा गर्दा सरकारले यथार्थपरक योजना, स्पष्ट रणनीति र निजी क्षेत्रसँग निरन्तर समन्वय गर्नुपर्छ।

सरकारले कुनै वर्षलाई पर्यटन वर्ष घोषणा गर्नु मात्रै पर्याप्त हुँदैन। त्यसअघि नेपालले कति पर्यटक भि¥याउन सक्छ, हालको पूर्वाधारले कति पर्यटकलाई सेवा दिन सक्छ, थप के–कस्ता पूर्वाधार आवश्यक छन् भन्ने विस्तृत अध्ययन हुनुपर्छ। त्यसका आधारमा मात्र लक्ष्य निर्धारण गरिनुपर्छ। यदि पूर्वाधारको क्षमता भन्दा धेरै लक्ष्य निर्धारण गरियो भने सेवा प्रवाह प्रभावित हुन्छ। फेरि आवश्यकताभन्दा बढी लगानी आकर्षित गरियो भने निजी क्षेत्र नै समस्यामा पर्न सक्छ।

पर्यटन प्रवद्र्धनका कार्यक्रमहरू सफल बनाउन राज्य र निजी क्षेत्रबीच निरन्तर सहकार्य आवश्यक छ। होटल व्यवसायी, ट्राभल कम्पनी, वायुसेवा, स्थानीय सरकार, पर्यटन बोर्ड तथा सम्बन्धित निकाय सबै एउटै लक्ष्यका साथ अघि बढ्नुपर्छ। निजी क्षेत्रलाई केवल कार्यान्वयनकर्ता होइन, नीति निर्माणको साझेदारका रूपमा पनि सहभागी गराउनुपर्छ।

अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय प्रचार–प्रसार हो। विश्व बजारमा नेपाललाई धार्मिक पर्यटन, साहसिक पर्यटन, वेलनेस पर्यटन, सांस्कृतिक पर्यटन र प्रकृतिमा आधारित पर्यटनको उत्कृष्ट गन्तव्यका रूपमा प्रभावकारी ढंगले प्रस्तुत गर्न सक्नुपर्छ। त्यसका लागि डिजिटल मार्केटिङ, अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटन मेला, कूटनीतिक नियोग तथा अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चार माध्यमको प्रभावकारी उपयोग आवश्यक छ।

यसका साथै, पर्यटक नेपाल आइपुगेपछि पाउने अनुभव पनि अभियानको सफलताको आधार हो। विमानस्थल, सडक, पर्यटक सूचना, सुरक्षा, सरसफाइ, सेवा प्रवाह र आतिथ्य सबै पक्ष अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको हुनुपर्छ। राम्रो अनुभव लिएर फर्किएका पर्यटक स्वयं नेपालका सबैभन्दा प्रभावकारी ब्रान्ड एम्बासडर बन्छन्।

समग्रमा भन्नुपर्दा, पर्यटन प्रवद्र्धनका सरकारी कार्यक्रमहरू सही दिशामा छन्। तर घोषणाभन्दा बढी कार्यान्वयन, नीतिगत स्थिरता, पूर्वाधार विकास, निजी क्षेत्रसँगको सहकार्य र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रभावकारी प्रचार–प्रसारमा जोड दिन सकियो भने मात्र यस्ता कार्यक्रमले अपेक्षित उपलब्धि हासिल गर्न सक्छन्।

नेपाल वेलनेस इयर २०२७ को तयारीलाई होटल उद्योगले कसरी हेरिरहेको छ?
नेपाल वेलनेस इयर २०२७ को घोषणा पर्यटन क्षेत्रका लागि सकारात्मक र दूरदर्शी पहल हो। विश्वभर अहिले वेलनेस पर्यटन तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेको छ। मानिसहरू केवल घुम्नका लागि मात्र होइन, मानसिक शान्ति, स्वास्थ्य, योग, ध्यान, आयुर्वेद, प्राकृतिक उपचार र समग्र जीवनशैली सुधारका लागि पनि विभिन्न देशमा यात्रा गरिरहेका छन्। नेपाल प्राकृतिक वातावरण, आध्यात्मिक परम्परा, योग, ध्यान, हिमाली जीवनशैली र आयुर्वेदिक अभ्यासका कारण वेलनेस पर्यटनको उत्कृष्ट गन्तव्य बन्न सक्ने पर्याप्त सम्भावना भएको मुलुक हो।

धार्मिक, साहसिक र वेलनेस पर्यटनमा नेपालले कसरी आफ्नो प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता बढाउन सक्छ?
नेपालसँग धार्मिक, साहसिक र वेलनेस पर्यटनका क्षेत्रमा विश्वमै प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने असाधारण सम्भावना छ। यी तीनवटै क्षेत्र नेपालका प्राकृतिक तथा सांस्कृतिक विशेषतासँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएका छन्। त्यसैले हामीले नयाँ उत्पादन खोज्नुभन्दा पनि भएका सम्भावनालाई व्यवस्थित रूपमा विकास र प्रवद्र्धन गर्न आवश्यक छ।

धार्मिक पर्यटनको कुरा गर्ने हो भने नेपाल बुद्ध जन्मभूमि लुम्बिनी, पशुपतिनाथ, मुक्तिनाथ, जनकपुर, मानसरोवर मार्गसँग जोडिएका क्षेत्र तथा अन्य थुप्रै धार्मिक स्थलका कारण विश्वभरका श्रद्धालुलाई आकर्षित गर्न सक्ने अवस्थामा छ। विशेषगरी भारत र चीनजस्ता विशाल बजारलाई लक्षित गरेर धार्मिक पर्यटनको प्रभावकारी प्रचार–प्रसार गर्न सकियो भने लाखौं पर्यटक नेपाल भित्र्याउन सकिन्छ। त्यसका लागि धार्मिक स्थलसम्म सहज पहुँच, गुणस्तरीय होटल, सरसफाइ, सुरक्षा तथा व्यवस्थित सेवा अत्यावश्यक हुन्छ।

साहसिक पर्यटन नेपालका लागि पहिलेदेखिकै स्थापित पहिचान हो। हिमाल आरोहण, ट्रेकिङ, प्याराग्लाइडिङ, बञ्जी जम्प, ¥याफ्टिङ, माउन्टेन बाइकिङ लगायतका गतिविधिमा नेपाल विश्वकै उत्कृष्ट गन्तव्यका रूपमा परिचित छ। अब यी परम्परागत गतिविधिसँगै नयाँ साहसिक पर्यटन उत्पादन विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। पर्यटकलाई एउटै अनुभवमा सीमित नराखी विभिन्न गतिविधिमा सहभागी गराउन सकियो भने उनीहरूको बसाइ अवधि र खर्च दुवै बढ्छ।

वेलनेस पर्यटनको क्षेत्रमा पनि नेपालसँग ठूलो अवसर छ। नेपालको प्राकृतिक वातावरण, हिमाली जीवनशैली, योग, ध्यान, आयुर्वेद तथा आध्यात्मिक परम्परालाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत गर्न सकियो भने नेपाल दक्षिण एशियाकै प्रमुख वेलनेस गन्तव्य बन्न सक्छ। तर त्यसका लागि अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसारका सेवा, दक्ष जनशक्ति, गुणस्तरीय पूर्वाधार तथा दीर्घकालीन रणनीति आवश्यक हुन्छ।

यी सबै क्षेत्रको विकासमा राज्यको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। सरकारले नेपाललाई विश्व बजारमा कुन–कुन पर्यटन उत्पादनमार्फत स्थापित गर्ने भन्ने स्पष्ट ब्रान्डिङ गर्नुपर्छ। निजी क्षेत्रले होटल, रिसोर्ट र सेवा विस्तार गर्न सक्छ, तर अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा देशको समग्र पहिचान निर्माण गर्ने जिम्मेवारी राज्यकै हो। प्रभावकारी अन्तर्राष्ट्रिय प्रचार–प्रसार, सहज हवाई सम्पर्क, पर्यटनमैत्री नीति तथा गुणस्तरीय पूर्वाधार विकासमार्फत मात्र नेपालले आफ्नो प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता बढाउन सक्छ।
यदि राज्य, निजी क्षेत्र र स्थानीय समुदायबीच प्रभावकारी सहकार्य हुन सक्यो भने धार्मिक, साहसिक र वेलनेस पर्यटनले नेपालको पर्यटन उद्योगलाई नयाँ उचाइमा पु¥याउने मात्र होइन, समग्र अर्थतन्त्रलाई समेत दीर्घकालीन रूपमा मजबुत बनाउने आधार तयार गर्नेछ।

तर, कुनै पनि अभियान केवल घोषणा गरेर मात्र सफल हुँदैन। त्यसका लागि आवश्यक पूर्वाधार, दक्ष जनशक्ति, सेवा प्रणाली र दीर्घकालीन योजना तयार हुनुपर्छ। यदि वेलनेस पर्यटनलाई राष्ट्रिय प्राथमिकताका रूपमा अघि बढाउने हो भने सरकारले त्यसअनुसारको स्पष्ट कार्ययोजना सार्वजनिक गर्नुपर्छ र निजी क्षेत्रसँग सहकार्य गरेर कार्यान्वयनमा जानुपर्छ।

विशेषगरी वेलनेससँग सम्बन्धित दक्ष जनशक्ति तयार गर्नु आवश्यक छ। योग प्रशिक्षक, ध्यान प्रशिक्षक, आयुर्वेद विशेषज्ञ, थेरापिस्ट, स्पा विशेषज्ञ तथा अन्य वेलनेस सेवामा आबद्ध जनशक्तिलाई अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसार तालिम दिनुपर्छ। केवल पूर्वाधार निर्माण गरेर मात्र पुग्दैन, गुणस्तरीय सेवा प्रदान गर्न सक्ने मानव स्रोत पनि समान रूपमा आवश्यक हुन्छ।

त्यसैगरी, होटल उद्योगले पनि आफ्नो सेवा विस्तार गर्दै वेलनेसमैत्री वातावरण विकास गर्नुपर्छ। प्राकृतिक वातावरणमा आधारित रिसोर्ट, योग केन्द्र, ध्यान केन्द्र, स्वास्थ्यकर खानपान, आयुर्वेदिक उपचार तथा समग्र स्वास्थ्य प्रवद्र्धन गर्ने सेवाहरूलाई प्राथमिकता दिन सकियो भने नेपालले दक्षिण एशियाकै प्रमुख वेलनेस गन्तव्यका रूपमा पहिचान बनाउन सक्छ।

यस अभियानको सफलताका लागि राज्य र निजी क्षेत्रबीच निरन्तर समन्वय आवश्यक छ। सरकारले लक्ष्य निर्धारण गर्ने र निजी क्षेत्रले लगानी गर्ने मात्र होइन, योजना निर्माणदेखि कार्यान्वयनसम्म दुवैले समान रूपमा सहकार्य गर्नुपर्छ। कति पर्यटक आकर्षित गर्ने, उनीहरूलाई कस्तो सेवा दिने, आवश्यक पूर्वाधार कति छ र थप के गर्नुपर्नेछ भन्ने विषयमा स्पष्ट रोडम्याप तयार हुनुपर्छ।

यदि पर्याप्त तयारीबिना केवल घोषणा मात्र गरियो भने अभियानले अपेक्षित सफलता हासिल गर्न सक्दैन। तर समयमै पूर्वाधार विकास, मानव स्रोत तयारी, अन्तर्राष्ट्रिय प्रचार–प्रसार र प्रभावकारी कार्यान्वयन गर्न सकियो भने नेपाल वेलनेस इयर २०२७ ले नेपालको पर्यटन उद्योगलाई नयाँ उचाइमा पु¥याउने विश्वास गर्न सकिन्छ। यसले होटल उद्योग मात्र होइन, स्वास्थ्य, कृषि, स्थानीय उत्पादन, संस्कृति तथा समग्र अर्थतन्त्रलाई समेत सकारात्मक रूपमा लाभ पु¥याउनेछ।

आन्तरिक पर्यटनको विकासमा होटल उद्योगको भूमिका कस्तो हुन सक्छ?
नेपालको पर्यटन उद्योगलाई दिगो र सन्तुलित रूपमा विकास गर्न आन्तरिक पर्यटनको भूमिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। कुनै पनि देशको पर्यटन क्षेत्र केवल विदेशी पर्यटकमा मात्र निर्भर भएर दीर्घकालीन रूपमा बलियो बन्न सक्दैन। बाह्य परिस्थितिका कारण अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटक आगमन घट्दा आन्तरिक पर्यटन नै उद्योगलाई चलायमान राख्ने आधार बन्छ। नेपालमा पनि पछिल्ला वर्षहरूमा यही अनुभव भएको छ।

आज नेपाली नागरिकमा घुम्ने संस्कृति विस्तार हुँदै गएको छ। संयुक्त परिवारभन्दा साना परिवारको संख्या बढ्दै गएको, आयस्तरमा क्रमिक सुधार आएको तथा सामाजिक सञ्जालमार्फत नयाँ–नयाँ गन्तव्यबारे जानकारी प्राप्त हुने भएकाले आन्तरिक पर्यटनप्रति आकर्षण बढिरहेको छ। अहिले धेरै नेपालीले छोटो बिदा, सार्वजनिक बिदा वा सप्ताहन्तमा परिवारसँग विभिन्न पर्यटकीय गन्तव्यको भ्रमण गर्ने संस्कार विकास गरिरहेका छन्। यो पर्यटन उद्योगका लागि निकै सकारात्मक संकेत हो।

वास्तवमा नेपालका धेरै होटल तथा पर्यटन व्यवसायहरू आन्तरिक पर्यटककै बलमा सञ्चालन भइरहेका छन्। विदेशी पर्यटकको आगमन घटेका बेला पनि स्वदेशी पर्यटकले होटल उद्योगलाई निरन्तर चलायमान राख्न महत्वपूर्ण योगदान दिएका छन्। त्यसैले आन्तरिक पर्यटनलाई विदेशी पर्यटनको विकल्पका रूपमा होइन, पर्यटन उद्योगको स्थायी आधारका रूपमा विकास गर्नुपर्छ।
यसका लागि सरकारले पनि स्वदेशभित्र यात्रा गर्न प्रोत्साहन गर्ने नीति ल्याउनुपर्छ।

सडक पूर्वाधार सुधार, पर्यटकीय गन्तव्यसम्म सहज पहुँच, सुरक्षा, सरसफाइ तथा स्थानीय आकर्षणको विकासमा लगानी बढाउनुपर्छ। निजी क्षेत्रले पनि नेपाली ग्राहकको आवश्यकता र क्षमता अनुसार गुणस्तरीय तथा आकर्षक पर्यटन प्याकेज विकास गर्नुपर्छ। आन्तरिक पर्यटन विस्तार हुँदा होटल उद्योग मात्र होइन, स्थानीय उत्पादन, कृषि, हस्तकला, यातायात, सांस्कृतिक गतिविधि तथा साना व्यवसायहरू पनि प्रत्यक्ष रूपमा लाभान्वित हुन्छन्। यसले स्थानीय अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउनुका साथै ग्रामीण क्षेत्रमा रोजगारी सिर्जना गर्न समेत महत्वपूर्ण योगदान पु¥याउँछ।

समग्रमा, नेपालको पर्यटन उद्योगलाई वर्षभरि सक्रिय र सुदृढ बनाउने हो भने आन्तरिक पर्यटनलाई राष्ट्रिय प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ। विदेशी पर्यटक आकर्षित गर्ने प्रयाससँगै नेपाली नागरिकलाई आफ्नै देश घुम्न प्रेरित गर्ने नीति र कार्यक्रम प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न सकियो भने पर्यटन क्षेत्र अझ दिगो, सन्तुलित र आत्मनिर्भर बन्नेछ।

नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटन गन्तव्यका रूपमा स्थापित गर्न हवाई कनेक्टिभिटी कत्तिको महत्वपूर्ण छ?

नेपालको पर्यटन विकासको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण आधारमध्ये एक हवाई कनेक्टिभिटी हो। हाम्रो जस्तो भौगोलिक बनोट भएको देशमा अधिकांश विदेशी पर्यटक हवाई मार्गबाट नै नेपाल आउँछन्। त्यसैले अन्तर्राष्ट्रिय उडानको पहुँच, प्रत्यक्ष उडानको संख्या र यात्राको सहजता जति राम्रो हुन्छ, पर्यटन उद्योग पनि त्यति नै तीव्र गतिमा विकास हुन्छ।

अहिले नेपाल आउने धेरै पर्यटकले तेस्रो मुलुक हुँदै यात्रा गर्नुपर्ने अवस्था छ। प्रत्यक्ष उडानको अभावले यात्रामा समय र खर्च दुवै बढाउँछ। यसले नेपाल भ्रमणलाई अन्य प्रतिस्पर्धी गन्तव्यको तुलनामा महँगो र केही असहज बनाइदिन्छ। यदि प्रमुख अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँग प्रत्यक्ष हवाई सम्पर्क विस्तार गर्न सकियो भने पर्यटक आगमनमा उल्लेखनीय वृद्धि हुन सक्छ।

नेपाल एयरलाइन्सलाई पनि अझ सुदृढ र प्रतिस्पर्धी बनाउन आवश्यक छ। राष्ट्रिय ध्वजावाहक संस्थाले आफ्नो अन्तर्राष्ट्रिय सञ्जाल विस्तार गर्न सके त्यसले नेपालको पर्यटन प्रवद्र्धनमा ठूलो योगदान पु¥याउँछ। साथै, निजी क्षेत्रसँग सहकार्य गरेर नयाँ गन्तव्यमा उडान विस्तार गर्ने, आवश्यक परे सार्वजनिक–निजी साझेदारी मोडलमा अगाडि बढ्ने विकल्प पनि विचार गर्न सकिन्छ।

यससँगै अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलहरूको प्रभावकारी सञ्चालन पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। पोखरा र गौतम बुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलजस्ता पूर्वाधारमा ठूलो लगानी भइसकेको छ। अब ती विमानस्थलमा नियमित अन्तर्राष्ट्रिय उडान सञ्चालन गराउने, नयाँ एयरलाइन्स आकर्षित गर्ने र पर्यटकको आवागमन सहज बनाउनेतर्फ राज्यले विशेष ध्यान दिनुपर्छ। पूर्वाधार निर्माण गरेर मात्र पुग्दैन, त्यसको प्रभावकारी उपयोग पनि हुनुपर्छ।

अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको पर्यटकले विमानस्थलमा पाउने पहिलो अनुभव हो। नेपाल आइपुग्नेबित्तिकै अध्यागमन, भन्सार र सुरक्षा जाँचको प्रक्रिया छिटो, प्रविधिमैत्री र पर्यटकमैत्री हुनुपर्छ। अनावश्यक झन्झट, म्यानुअल प्रक्रिया वा असहज व्यवहारले पर्यटकमा नकारात्मक सन्देश जान सक्छ। अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसारको सेवा प्रणाली विकास गर्न सकियो भने नेपालप्रतिको पहिलो छाप नै सकारात्मक बन्नेछ।

हवाई कनेक्टिभिटी केवल यातायातको विषय मात्र होइन, यो पर्यटन विकासको मेरुदण्ड हो। प्रत्यक्ष उडान विस्तार, राष्ट्रिय ध्वजावाहकको सुदृढीकरण, अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको प्रभावकारी सञ्चालन तथा पर्यटकमैत्री सेवा प्रणाली विकास गर्न सकियो भने नेपालको पर्यटन उद्योगले नयाँ गति लिने निश्चित छ।

नेपालको पर्यटन क्षेत्रलाई अझ प्रतिस्पर्धी बनाउन सरकार र निजी क्षेत्रबीच कस्तो सहकार्य आवश्यक छ?
पर्यटन उद्योग कुनै एक निकायले मात्र विकास गर्न सक्ने क्षेत्र होइन। यसको सफलताका लागि सरकार, निजी क्षेत्र, स्थानीय तह र स्थानीय समुदायबीच बलियो साझेदारी आवश्यक हुन्छ। राज्यले नीति बनाउने, पूर्वाधार निर्माण गर्ने र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा नेपालको प्रवद्र्धन गर्ने भूमिका निर्वाह गर्छ भने निजी क्षेत्रले लगानी, सेवा विस्तार र गुणस्तरीय आतिथ्य प्रदान गर्ने जिम्मेवारी लिन्छ।

यी दुवै पक्षबीच समन्वय प्रभावकारी हुन सके मात्र पर्यटन उद्योगले अपेक्षित उपलब्धि हासिल गर्न सक्छ। नेपालमा निजी क्षेत्रले अर्बौं रुपैयाँ लगानी गरेर अन्तर्राष्ट्रियस्तरका होटल, रिसोर्ट र अन्य पर्यटन पूर्वाधार निर्माण गरिसकेको छ। तर लगानीकर्तालाई दीर्घकालीन रूपमा काम गर्ने आत्मविश्वास दिन राज्यले नीतिगत स्थिरता कायम गर्नुपर्छ। कर प्रणाली, कानुनी व्यवस्था र प्रशासनिक प्रक्रियामा बारम्बार परिवर्तन हुँदा लगानीकर्तामा अन्योल उत्पन्न हुन्छ। त्यसैले लगानीमैत्री र पूर्वानुमान गर्न सकिने नीति आवश्यक छ।

अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको पर्यटनसँग सम्बन्धित नीति निर्माणमा निजी क्षेत्रको सहभागिता हो। पर्यटन व्यवसायीहरूले दैनिक रूपमा बजारको अवस्था, पर्यटकको आवश्यकता र अन्तर्राष्ट्रिय प्रवृत्तिबारे प्रत्यक्ष अनुभव राख्छन्। त्यसैले नीति निर्माण गर्दा निजी क्षेत्रको सुझावलाई प्राथमिकता दिइयो भने निर्णयहरू अझ व्यवहारिक र प्रभावकारी हुन्छन्।

सरकारले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा नेपालको ब्रान्डिङलाई पनि उच्च प्राथमिकता दिनुपर्छ। नेपाललाई धार्मिक, साहसिक, सांस्कृतिक, वेलनेस तथा प्रकृतिमा आधारित पर्यटनको उत्कृष्ट गन्तव्यका रूपमा विश्वसामु प्रस्तुत गर्न संगठित रूपमा प्रचार–प्रसार आवश्यक छ। यस्तो अभियानमा निजी क्षेत्र पनि सक्रिय साझेदार हुनुपर्छ।

त्यसैगरी, पर्यटनसँग सम्बन्धित पूर्वाधार सडक, विमानस्थल, हवाई सेवा, पर्यटक सूचना केन्द्र, सुरक्षा, सरसफाइ र डिजिटल सेवा सबै क्षेत्रमा राज्यको लगानी र व्यवस्थापन सुधार आवश्यक छ। निजी क्षेत्रले गुणस्तरीय सेवा प्रदान गरे पनि आधारभूत पूर्वाधार कमजोर भए पर्यटन उद्योगले अपेक्षित परिणाम दिन सक्दैन।

पर्यटनलाई राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको प्रमुख आधारका रूपमा स्वीकार गर्दै सरकार र निजी क्षेत्रले प्रतिस्पर्धी होइन, साझेदारको भूमिकामा काम गर्नुपर्छ। निजी क्षेत्रलाई शंकाको दृष्टिले होइन, रोजगारी सिर्जना गर्ने, कर तिर्ने र अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउने विकास साझेदारका रूपमा हेरिनुपर्छ। यही सोचका साथ अगाडि बढ्न सकियो भने नेपालको पर्यटन उद्योगले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा नयाँ उचाइ हासिल गर्न सक्छ।
नेपाल भ्रमण वर्ष २०८५ सफल बनाउन अहिलेदेखि नै के–कस्ता तयारी गर्नुपर्छ?
नेपाल भ्रमण वर्ष २०८५ मनाउने सरकारको योजना अत्यन्तै सकारात्मक र स्वागतयोग्य हो। तर, विगतका अनुभवबाट सिक्दै यसपटक घोषणा मात्र होइन, तयारी र कार्यान्वयनमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ। पर्यटन वर्ष सफल हुन्छ कि हुँदैन भन्ने कुरा नारा र प्रचारले होइन, त्यसका लागि गरिने पूर्वतयारीले निर्धारण गर्छ।

हामीले नेपाल भ्रमण वर्ष २०२० को अनुभव बिर्सनु हुँदैन। त्यसबेला निजी क्षेत्रले सरकारको लक्ष्यलाई विश्वास गरेर होटल तथा पर्यटन पूर्वाधारमा ठूलो लगानी गर्यो। दुर्भाग्यवश, कोभिड–१९ का कारण अभियान सफल हुन सकेन। त्यसैले अब २०८५ लाई सफल बनाउन सरकारले यथार्थपरक योजना, स्पष्ट रणनीति र निजी क्षेत्रसँग निरन्तर समन्वय गर्नुपर्छ।

सबैभन्दा पहिले अहिले नेपालमा उपलब्ध होटल, रिसोर्ट, यातायात, विमानस्थल तथा अन्य पूर्वाधारको क्षमता अध्ययन गर्नुपर्छ। कति पर्यटकलाई सहज रूपमा सेवा दिन सकिन्छ, थप कति पूर्वाधार आवश्यक छ भन्ने आधारमा मात्र लक्ष्य निर्धारण गर्नुपर्छ। आवश्यकताभन्दा बढी लगानी गराउने वा क्षमताभन्दा धेरै पर्यटक ल्याउने दुवै अवस्था दीर्घकालीन रूपमा उपयुक्त हुँदैन।

त्यसैगरी अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा नेपाललाई प्रभावकारी रूपमा प्रवद्र्धन गर्नुपर्छ। डिजिटल प्रचार–प्रसार, अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटन मेला, विदेशी सञ्चारमाध्यम तथा कूटनीतिक नियोगमार्फत नेपाललाई धार्मिक, साहसिक, वेलनेस तथा प्रकृतिमा आधारित पर्यटन गन्तव्यका रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्छ। पर्यटक नेपाल आइपुगेपछि सहज, सुरक्षित र गुणस्तरीय सेवा पाउने वातावरण पनि त्यत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। विमानस्थलदेखि सडक, पर्यटक प्रहरी, सूचना केन्द्र, सरसफाइ, स्वास्थ्य सेवा र गन्तव्य व्यवस्थापनसम्म सबै पक्षलाई अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसार तयार गर्नुपर्छ।

यदि सरकारले निजी क्षेत्रसँग हातेमालो गर्दै योजनाबद्ध रूपमा काम गर्यो भने नेपाल भ्रमण वर्ष २०८५ केवल औपचारिक कार्यक्रममा सीमित रहने छैन, बरु नेपालको पर्यटन उद्योगलाई नयाँ उचाइमा पु¥याउने ऐतिहासिक अवसर बन्न सक्छ।

पर्यटन क्षेत्रको विकासमा निजी क्षेत्रको भूमिका कस्तो हुनुपर्छ?
नेपालको पर्यटन उद्योग आज जहाँ पुगेको छ, त्यसमा निजी क्षेत्रको योगदान अत्यन्त ठूलो छ। देशभर सञ्चालनमा रहेका अधिकांश होटल, रिसोर्ट, ट्राभल कम्पनी, रेस्टुरेन्ट तथा पर्यटनसँग सम्बन्धित सेवा निजी क्षेत्रकै लगानीबाट विकास भएका हुन्। यसले हजारौँलाई प्रत्यक्ष र लाखौँलाई अप्रत्यक्ष रोजगारी दिएको छ। निजी क्षेत्रले केवल होटल निर्माण मात्र गर्दैन, उसले सम्पूर्ण आर्थिक गतिविधिलाई चलायमान बनाउँछ। एउटा होटलसँग किसान, दुग्ध उत्पादक, तरकारी व्यवसायी, हस्तकला उद्यमी, यातायात व्यवसायी, स्थानीय समुदाय र सेवा प्रदायक जोडिएका हुन्छन्। त्यसैले होटल उद्योगमा भएको लगानीको प्रभाव अर्थतन्त्रका धेरै क्षेत्रमा पुग्छ।

तर निजी क्षेत्रले एक्लै पर्यटन विकास गर्न सक्दैन। सरकारले लगानीमैत्री नीति, स्थिर कर प्रणाली, पूर्वाधार विकास तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्रचार–प्रसारमा नेतृत्व गर्नुपर्छ। निजी क्षेत्रले सेवा र लगानी गर्छ भने राज्यले सहज वातावरण सिर्जना गर्नुपर्छ। यी दुवै पक्षबीच विश्वास र सहकार्य भयो भने पर्यटन उद्योगले अपेक्षाभन्दा राम्रो परिणाम दिन सक्छ।

अन्त्यमा, होटल तथा पर्यटन क्षेत्रका सम्बन्धमा तपाईंको सन्देश के छ?
नेपालको पर्यटन उद्योगको भविष्य अत्यन्त उज्ज्वल छ। हाम्रो देशसँग प्राकृतिक, धार्मिक, सांस्कृतिक र साहसिक पर्यटनका यति धेरै सम्भावना छन् कि सही नीति र प्रभावकारी कार्यान्वयन गर्न सकियो भने पर्यटन नै नेपालको आर्थिक समृद्धिको प्रमुख आधार बन्न सक्छ। मेरो आग्रह सरकारसँग के छ भने निजी क्षेत्रलाई केवल कर तिर्ने संस्था वा नाफा कमाउने व्यवसायका रूपमा मात्र नहेरी, रोजगारी सिर्जना गर्ने, लगानी गर्ने र अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउने विकास साझेदारका रूपमा हेर्नुपर्छ। व्यवसायीले आफ्नो सम्पत्ति जोखिममा राखेर उद्योग स्थापना गरेका हुन्छन्। उनीहरूलाई सम्मान, नीतिगत स्थिरता र लगानीमैत्री वातावरण दिन सकियो भने उनीहरूले अझ ठूलो योगदान दिन सक्छन्।

हामी व्यवसायी पनि राज्यको नीति–नियमभित्र रहेर गुणस्तरीय सेवा, पारदर्शी व्यवसाय र जिम्मेवार लगानीप्रति प्रतिबद्ध छौँ। पर्यटनको विकास सरकार वा निजी क्षेत्रमध्ये कसैको एकल प्रयासबाट सम्भव छैन। सबै पक्षले साझा लक्ष्यका साथ अघि बढे मात्र नेपाललाई विश्वकै उत्कृष्ट पर्यटन गन्तव्यका रूपमा स्थापित गर्न सकिन्छ।

मेरो विश्वास छ पर्यटनलाई राष्ट्रिय प्राथमिकतामा राखेर पूर्वाधार, हवाई पहुँच, अन्तर्राष्ट्रिय प्रचार–प्रसार, दक्ष जनशक्ति र निजी क्षेत्रसँगको सहकार्यलाई सुदृढ बनाउन सकियो भने आगामी दशक नेपालको पर्यटन उद्योगका लागि स्वर्णिम दशक बन्नेछ